Máy tính dùng chung ở quầy cửa hàng nên chạy bằng một tài khoản máy hạn chế, chỉ mở được những phần mềm phục vụ quầy, trình duyệt không lưu sẵn mật khẩu nào quan trọng, và mỗi nhân viên đăng nhập phần mềm bán hàng bằng mã riêng của mình. Máy chung không có nghĩa là quyền chung: chiếc máy có thể là của cả quầy, nhưng mọi thao tác quan trọng trên đó phải truy về được một người.
Bài này dành cho chủ tiệm thuốc, cửa hàng bán lẻ, quán cà phê, văn phòng có quầy lễ tân, nơi một máy phục vụ hai ba ca mỗi ngày. Phần phân vai trò bên trong phần mềm bán hàng (thu ngân, quản lý ca, chủ) có danh mục riêng; ở đây ta lo phần chiếc máy và những gì nằm trên nó.
Chuyện thường thấy trên máy quầy và vì sao nó nguy hiểm
Mở máy quầy ở nhiều cửa hàng, bạn sẽ thấy cùng một bức tranh. Hộp thư của cửa hàng đăng nhập sẵn, vì "lâu lâu phải xem đơn". Trang quản trị fanpage mở trong một thẻ, tài khoản người đăng nhập là của chị quản lý cũ. Trình duyệt lưu mật khẩu ngân hàng điện tử từ hồi chủ ngồi quầy thay một hôm. Trên màn hình có tệp danh sách khách thân thiết kèm số điện thoại. Không ai cố ý tạo ra cảnh này, nó tích tụ dần qua từng lần "làm cho nhanh".
Nguy hiểm nằm ở chỗ máy quầy là máy nhiều người chạm tay vào nhất: nhân viên mọi ca, nhân viên thời vụ dịp lễ, có khi cả khách đứng sát quầy hay thợ sửa máy in. Bất kỳ ai trong số đó đều có thể, chỉ trong vài phút, gửi thư từ hộp thư cửa hàng, đổi quản trị fanpage, hoặc chép danh sách khách vào điện thoại. Và vì ai cũng dùng, khi có chuyện sẽ không biết ai đã làm.
Cách sửa không phải là cấm dùng máy, mà là dọn lại máy theo nguyên tắc: máy chỉ chứa thứ quầy cần, thứ gì vượt quá việc của quầy thì phải đăng nhập riêng và đăng xuất khi xong.
Trên máy quầy: cái gì để sẵn, cái gì phải đăng nhập riêng, cái gì không bao giờ có
Dùng bảng này để rà máy quầy của bạn. Nếu thấy thứ ở cột thứ ba đang nằm trên máy, xử lý ngay trong hôm nay.
| Nhóm | Ví dụ | Cách đặt trên máy quầy |
|---|---|---|
| Để sẵn | Phần mềm bán hàng (màn hình đăng nhập), máy in hoá đơn, đầu đọc mã vạch, trang tra cứu sản phẩm | Mở được ngay khi bật máy, không cần quyền gì thêm |
| Đăng nhập riêng, đăng xuất khi xong | Hộp thư nhận đơn, trang trả lời tin nhắn khách, báo cáo cuối ca | Mỗi người dùng tài khoản của mình hoặc tài khoản chung chỉ có quyền hạn chế; không lưu mật khẩu |
| Không bao giờ có trên máy quầy | Ngân hàng điện tử, trang quản trị fanpage với quyền quản trị viên, tài khoản quảng cáo, phần mềm kế toán đầy đủ, tệp bảng lương | Dùng trên thiết bị của người có trách nhiệm, không phải ở quầy |
Cột thứ ba gây tranh cãi nhất với chủ cửa hàng nhỏ, vì nhiều khi chủ cũng ngồi quầy và tiện tay mở luôn ngân hàng. Giải pháp là chủ mở trên điện thoại hoặc laptop của mình, không mở trên máy quầy. Một lần tiện tay để lại dấu vết lưu trong trình duyệt có thể kéo dài nhiều tháng.
Thiết lập máy quầy từ đầu
Nếu được dọn lại máy quầy một lần cho đúng, làm theo thứ tự này. Mất khoảng một buổi với người biết máy tính cơ bản.
- Sao lưu những gì đang cần trên máy, rồi tạo một tài khoản máy mới loại thường (không có quyền quản trị) tên là "quay" hoặc tên chi nhánh.
- Tài khoản quản trị máy để riêng, chỉ chủ hoặc người phụ trách thiết bị biết mật khẩu, không dùng để bán hàng.
- Cài phần mềm bán hàng và các thiết bị đi kèm bằng tài khoản quản trị, kiểm tra tài khoản "quay" dùng được.
- Trong trình duyệt của tài khoản "quay", tắt tính năng tự lưu mật khẩu và tự điền thẻ thanh toán; xoá mật khẩu đã lưu từ trước.
- Gỡ các tài khoản đang đăng nhập sẵn trong trình duyệt và ứng dụng: thư điện tử cá nhân, mạng xã hội, kho lưu trữ đám mây cá nhân.
- Đặt máy tự khoá màn hình sau vài phút không dùng.
- Tạo cho mỗi nhân viên một mã đăng nhập riêng trong phần mềm bán hàng; không dùng chung mã.
- Ghi máy quầy vào sổ theo dõi thiết bị, kèm tên người phụ trách.
Một số cửa hàng muốn đi xa hơn: mỗi nhân viên một tài khoản máy riêng. Cách này tốt hơn về truy vết nhưng phiền khi đổi ca vội. Với quầy có ca cố định và ít người, tài khoản máy chung loại thường cộng mã riêng trong phần mềm bán hàng là mức cân bằng hợp lý.
Việc đầu ca và cuối ca, mỗi việc dưới một phút
Máy đã thiết lập đúng mà người dùng không giữ nếp thì vài tuần sau lại về như cũ. Dán một tờ quy tắc ngắn trong ngăn kéo quầy, không dán trên màn hình:
- Đầu ca: đăng nhập phần mềm bán hàng bằng mã của mình, kiểm máy in và đầu đọc mã, không đăng nhập vào hộp thư hay mạng xã hội cá nhân.
- Trong ca: khi rời quầy dù chỉ vài phút, khoá màn hình hoặc đăng xuất khỏi phần mềm bán hàng; không để khách tự thao tác trên máy.
- Khi cần mở hộp thư nhận đơn: đăng nhập, xử lý, đăng xuất. Không tích ô "ghi nhớ đăng nhập".
- Cuối ca: đăng xuất phần mềm bán hàng, đóng mọi thẻ trình duyệt, không để tệp tải về nằm trên màn hình.
- Có gì lạ: thấy phần mềm lạ, cửa sổ lạ, tài khoản lạ đang đăng nhập thì báo người phụ trách, không tự xoá.
Bạn có thể nhờ một chatbot soạn bản quy tắc ngắn này bằng giọng thân thiện, ví dụ câu lệnh: "Viết năm quy tắc dùng máy tính quầy cho nhân viên cửa hàng thuốc, mỗi quy tắc một câu, giọng nhẹ nhàng, dễ nhớ." Không cần đưa tên cửa hàng hay tên nhân viên vào câu lệnh.
Những chỗ dễ sót trên máy quầy
Ứng dụng nhắn tin trên máy tính. Nhiều cửa hàng cài phiên bản máy tính của ứng dụng nhắn tin để trả lời khách, đăng nhập bằng số điện thoại của một nhân viên. Khi người đó nghỉ, toàn bộ hội thoại với khách đi theo họ hoặc vẫn mở trên máy quầy dưới tên họ. Nên dùng tài khoản doanh nghiệp đứng tên cửa hàng cho việc này.
Thư mục tải về. Báo cáo xuất ra, hoá đơn tải về, ảnh khách gửi đều dồn vào thư mục tải về và nằm đó mãi. Đặt lịch cuối tuần xoá thư mục này, hoặc cấu hình để báo cáo lưu thẳng vào ổ chung có phân quyền.
Thiết bị nhớ cắm ngoài. Cổng USB ở máy quầy là lối dễ nhất để chép dữ liệu ra hoặc đưa mã độc vào. Nếu quầy không cần, có thể tắt quyền dùng thiết bị lưu trữ ngoài cho tài khoản thường; nếu cần, quy định chỉ dùng thiết bị của cửa hàng.
Phần mềm điều khiển từ xa. Thợ cài phần mềm bán hàng thường để lại một phần mềm điều khiển từ xa để hỗ trợ. Cần biết nó có trên máy, ai có mã kết nối, và tắt khi không dùng. Có bài riêng về chuyện này trong danh mục.
Ổ đĩa đồng bộ đám mây cá nhân. Nhân viên lỡ đăng nhập kho lưu trữ cá nhân để lấy một tệp, quên đăng xuất, và mọi thứ trên máy lặng lẽ đồng bộ lên tài khoản của họ. Rà định kỳ góc màn hình xem có biểu tượng đồng bộ lạ không.
Cửa hàng có nhiều chi nhánh: máy quầy mỗi nơi một kiểu là mất kiểm soát
Khi mở chi nhánh thứ hai, thứ ba, chủ thường giao cho quản lý từng nơi tự lo máy quầy. Sau một năm, mỗi chi nhánh một cách đặt mật khẩu, một bộ phần mềm, một kiểu đăng nhập. Muốn giữ được nếp, cần thống nhất vài điểm tối thiểu và để phần còn lại linh hoạt. Ví dụ giả định với một chuỗi ba tiệm thuốc ở Cần Thơ và Vĩnh Long:
| Hạng mục | Thống nhất toàn chuỗi | Chi nhánh tự quyết |
|---|---|---|
| Loại tài khoản máy quầy | Tài khoản thường, tên theo mã chi nhánh | Không |
| Người giữ tài khoản quản trị máy | Một người phụ trách thiết bị của cả chuỗi, quản lý chi nhánh làm dự phòng | Không |
| Mã đăng nhập phần mềm bán hàng | Mỗi nhân viên một mã, quản lý chi nhánh đề nghị cấp và khoá | Phân ca cụ thể |
| Trình duyệt | Tắt lưu mật khẩu, không đăng nhập tài khoản cá nhân | Trang tra cứu hay dùng |
| Rà máy hằng tháng | Cùng một danh sách kiểm năm mục | Ngày rà trong tháng |
Điểm mấu chốt là quyền quản trị máy không phân tán: quản lý chi nhánh đề nghị, người phụ trách chung thực hiện. Khi quản lý chi nhánh nghỉ, chủ không phải chạy đi tìm mật khẩu của từng máy ở từng nơi.
Khi nhân viên quầy nghỉ việc hoặc khi máy quầy đổi chủ
Với máy quầy, việc thu hồi gọn hơn máy cá nhân vì máy không thuộc về ai. Danh sách cần làm khi một nhân viên quầy nghỉ: khoá mã đăng nhập của họ trong phần mềm bán hàng, đổi mật khẩu của tài khoản chung nào họ từng biết (hộp thư nhận đơn, wifi nếu họ biết), kiểm trong trình duyệt và ứng dụng nhắn tin xem còn tài khoản của họ đăng nhập không.
Nếu cửa hàng sang nhượng hoặc chuyển máy quầy sang chi nhánh khác, coi như cấp máy mới: sao lưu những gì cần, cài lại sạch, thiết lập lại từ đầu theo các bước ở trên. Đừng mang nguyên máy cũ với tất cả những gì đã tích tụ trên đó sang chỗ mới.
Một thói quen nhỏ nhưng có ích: mỗi tháng chủ cửa hàng tự ngồi vào máy quầy năm phút, mở trình duyệt, xem danh sách mật khẩu đã lưu, xem các tài khoản đang đăng nhập, xem thư mục tải về. Năm phút đó cho bạn biết quy định có đang được làm theo không, tốt hơn mọi lời hỏi nhân viên.
Nếu có lắp camera ở quầy để đối chiếu giao dịch, nguyên tắc vẫn là minh bạch: nhân viên được thông báo trước, camera hướng vào khu vực giao dịch chứ không vào chỗ riêng tư, và quyền xem lại đoạn ghi được giới hạn. Chi tiết có bài riêng trong danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Máy quầy có cần mật khẩu đăng nhập máy không, khi ai cũng phải dùng?
Có. Mật khẩu tài khoản máy chung ngăn người ngoài quầy, như khách hay người giao hàng, tự mở máy khi nhân viên vắng. Mật khẩu này đổi mỗi khi có nhân viên quầy nghỉ. Quan trọng hơn là phần mềm bán hàng có mã riêng từng người.
Phần mềm bán hàng chỉ cho tạo vài tài khoản, phải dùng chung thì sao?
Ưu tiên tách những người có quyền cao hơn, như quản lý ca, chủ, ra tài khoản riêng; nhân viên thu ngân cùng ca có thể dùng chung tạm. Khi gói phần mềm cho phép, tách hết. Ghi rõ trong sổ ai dùng chung tài khoản nào để còn đổi mật khẩu khi người đó nghỉ.
Có nên cho nhân viên quầy dùng máy để lướt mạng lúc vắng khách không?
Tuỳ chính sách của bạn, nhưng mỗi trang web lạ là một cửa cho mã độc. Nếu cho phép, chỉ cho dùng trình duyệt ở chế độ ẩn danh, không đăng nhập tài khoản cá nhân. Nhiều cửa hàng chọn cách để nhân viên dùng điện thoại riêng và giữ máy quầy chỉ cho việc bán hàng.
Làm sao biết trình duyệt đang lưu mật khẩu nào?
Mở phần cài đặt của trình duyệt, tìm mục mật khẩu hoặc trình quản lý mật khẩu; ở đó liệt kê các trang đã lưu. Nếu thấy mật khẩu ngân hàng, quản trị fanpage hay hộp thư cá nhân, xoá đi và đổi luôn mật khẩu đó vì có thể đã có người nhìn thấy.
Máy quầy dùng chung có nên cài phần mềm diệt mã độc riêng không?
Hệ điều hành phổ biến hiện có sẵn công cụ bảo vệ cơ bản, bật và để tự cập nhật là đủ cho phần lớn cửa hàng nhỏ. Quan trọng hơn là tài khoản máy loại thường không có quyền cài đặt, vì điều đó chặn được phần lớn phần mềm lạ ngay từ đầu.
Thợ đến sửa máy in ở quầy thì cho dùng tài khoản nào?
Nếu cần cài trình điều khiển, người phụ trách đăng nhập tài khoản quản trị và ngồi cạnh trong lúc thợ làm, hoặc tạo tài khoản tạm và xoá khi xong. Không đưa mật khẩu quản trị cho thợ, và ghi lần sửa vào sổ theo dõi thiết bị.