Chìa khoá, thẻ ra vào và mã cửa là quyền truy cập vật lý, nên được quản lý theo đúng nguyên tắc như tài khoản phần mềm: mỗi người một chìa hoặc một thẻ ghi tên, chỉ mở những khu vực công việc cần, mọi lần giao và nhận đều ghi sổ, và thu hồi ngay khi người đó không còn cần. Khi không chắc đã thu đủ, thì đổi khoá hoặc đổi mã, không đánh cược.
Bài này dành cho chủ văn phòng, cửa hàng, xưởng nhỏ. Nhiều nơi rất kỹ với mật khẩu ngân hàng nhưng để chùm chìa khoá kho treo ở quầy, mã cửa văn phòng không đổi từ ngày khai trương, thẻ từ của nhân viên nghỉ việc không ai thu. Quyền vào được tận nơi cất máy chủ, két tiền, hồ sơ gốc đáng được quản lý ít nhất ngang với quyền đăng nhập.
Quyền vào cửa cũng là quyền truy cập
Trong quản trị quyền, người ta hay nói về tài khoản, mật khẩu, vai trò. Nhưng nhiều thứ quý nhất của một công ty nhỏ nằm sau một cánh cửa: két tiền, hồ sơ gốc, con dấu, thiết bị chữ ký số, tủ mạng với modem và ổ cứng mạng, kho hàng. Ai có chìa khoá phòng đó thì về thực tế có quyền với tất cả, bất kể phần mềm phân quyền chặt đến đâu.
Ví dụ giả định: một công ty phân quyền NAS rất cẩn thận, chỉ kế toán đọc được thư mục sổ sách. Nhưng NAS đặt trong phòng kho, chìa khoá phòng kho treo ở móc gần cửa, ai cũng lấy được. Một người có ý xấu không cần mật khẩu, chỉ cần ôm thiết bị đi. Phân quyền số và phân quyền vật lý phải đi cùng nhau.
Vì vậy, khi lập ma trận quyền cho công ty, hãy thêm một phần cho các cánh cửa: cửa chính, cửa kho, phòng kế toán hoặc phòng có két, tủ mạng, tủ hồ sơ. Với mỗi cửa, ghi ai được vào, vào bằng gì (chìa, thẻ, mã, vân tay), và trong khung giờ nào. Một trang giấy là đủ cho phần lớn công ty nhỏ, và nó trả lời được câu hỏi hay bị bỏ ngỏ: ai thật sự có thể vào phòng này lúc nửa đêm.
Ma trận này nên được rà cùng lúc với ma trận quyền phần mềm, mỗi quý một lần. Người chuyển từ kho lên văn phòng thì thu chìa kho; người được giao làm kế toán thì cấp chìa phòng kế toán. Thay đổi vai trò mà quên thay đổi chìa là lỗi phổ biến không kém quên thu hồi tài khoản.
Ma trận ra vào: ai, cửa nào, giờ nào
Ví dụ giả định cho một cửa hàng kèm văn phòng nhỏ mười hai người ở Đồng Tháp. Bạn thay theo các khu vực của mình:
| Khu vực | Ai được vào | Bằng gì | Khung giờ |
|---|---|---|---|
| Cửa chính | Toàn bộ nhân viên | Thẻ hoặc mã cá nhân | Giờ làm việc; người mở cửa sáng có quyền sớm hơn |
| Kho hàng | Thủ kho, quản lý cửa hàng | Chìa khoá ghi số hoặc thẻ | Giờ làm việc |
| Phòng kế toán, két | Chủ, kế toán | Chìa riêng, mã két riêng | Giờ làm việc, ngoài giờ phải báo chủ |
| Tủ mạng, tủ thiết bị | Chủ, người phụ trách thiết bị | Chìa riêng | Khi cần |
| Tủ hồ sơ nhân sự | Chủ, người làm nhân sự | Chìa riêng | Khi cần |
Dòng cuối và dòng "tủ mạng" thường bị bỏ qua vì tủ nhỏ, khoá rẻ. Nhưng hồ sơ nhân sự chứa dữ liệu cá nhân của nhân viên, và tủ mạng là nơi một người có thể cắm thêm thiết bị lạ vào mạng công ty. Khoá được và biết ai giữ chìa là đủ.
Khi lập ma trận lần đầu, hãy đi một vòng thật trong văn phòng thay vì ngồi nhớ. Đếm từng cánh cửa, từng tủ có khoá, hỏi ai đang giữ chìa. Lần đi vòng này thường phát hiện ra những chìa không ai nhận, những tủ mất chìa từ lâu phải để mở, hoặc một cửa sau ít dùng mà chìa nằm trong túi của người đã nghỉ việc từ năm ngoái.
Sổ giao nhận chìa khoá và thẻ
Không cần phần mềm. Một quyển sổ hoặc một bảng tính chỉ người phụ trách sửa được, với các cột:
- Mã chìa hoặc mã thẻ: đánh số từng chìa, không ghi tên phòng lên chìa (để người nhặt được không biết chìa mở gì).
- Mở khu vực nào: tra theo mã, chỉ người quản lý sổ biết.
- Người giữ, ngày nhận, chữ ký nhận.
- Có cho phép sao chìa không: mặc định là không.
- Ngày trả, chữ ký người nhận lại.
- Ghi chú: mất chìa, đổi ổ khoá, đổi mã, lý do.
Chìa dự phòng của mọi cửa nên cất trong một tủ khoá chìa có khoá, chìa của tủ đó chỉ chủ và một người dự phòng giữ. Chùm chìa dự phòng treo trên tường văn phòng là điểm yếu dễ thấy nhất.
Với khoá thẻ từ, khoá vân tay hay khoá mã có phần mềm quản lý, sổ này nằm ngay trong hệ thống: danh sách người dùng, quyền theo cửa, theo giờ. Việc cần làm là đảm bảo danh sách đó được rà định kỳ, và tài khoản quản trị của hệ thống khoá cũng được giữ như mọi tài khoản quản trị khác: hai người, mật khẩu riêng, không đưa cho thợ lắp giữ cố định.
Chìa cơ, thẻ từ, mã số, vân tay: mỗi loại thu hồi một kiểu
Chìa khoá cơ. Rẻ, bền, nhưng không biết đã bị sao bao nhiêu bản. Thu lại chìa không có nghĩa là thu lại quyền nếu người đó đã sao. Với cửa quan trọng, khi người giữ chìa nghỉ trong hoàn cảnh không vui hoặc mất chìa, đổi lõi khoá là cách chắc nhất.
Thẻ từ. Thu hồi dễ: khoá thẻ trong hệ thống là xong, kể cả khi người đó không trả thẻ. Nên ghi tên hoặc mã người dùng cho từng thẻ, không dùng thẻ chung. Thẻ mất thì khoá ngay, cấp thẻ mới.
Mã số cửa. Mã chung cho mọi người là kiểu yếu nhất: ai biết cũng kể được cho người khác, và mỗi lần có người nghỉ phải đổi cho cả công ty. Nếu khoá hỗ trợ, cho mỗi người một mã riêng; nếu không, đổi mã chung định kỳ và mỗi khi có người nghỉ.
Vân tay, khuôn mặt. Không sao chép hay cho mượn được, thu hồi bằng cách xoá khỏi hệ thống. Nhưng đây là dữ liệu sinh trắc học, thuộc loại dữ liệu cá nhân nhạy cảm, cần có sự đồng ý của nhân viên và quy định rõ việc lưu, xoá theo luật hiện hành. Nên cho nhân viên lựa chọn thẻ hoặc mã thay thế nếu họ không muốn đăng ký vân tay.
Khi nhân viên giữ chìa nghỉ việc
Đưa các bước này vào danh sách việc nghỉ việc chung của công ty, làm trong ngày cuối:
- Tra sổ giao nhận: người này đang giữ những chìa, thẻ, mã nào.
- Thu lại chìa và thẻ, ký nhận trong sổ.
- Khoá thẻ từ, xoá vân tay, xoá mã cá nhân trong hệ thống khoá điện tử.
- Nếu người đó biết mã chung (cửa chính, két, báo động), đổi mã ngay trong ngày.
- Nếu thiếu chìa không thu lại được, hoặc chìa thuộc loại dễ sao và quan hệ nghỉ việc không tốt, đổi lõi khoá cửa đó.
- Nếu người đó từng giữ chìa tủ khoá chìa dự phòng, rà lại toàn bộ chìa trong tủ.
- Ghi tất cả vào sổ, kèm ngày đổi mã, đổi khoá.
- Báo cho người mở cửa sáng, người đóng cửa tối và bảo vệ (nếu có) về mã mới hoặc thẻ đã khoá, để họ không vô tình mở cửa cho người cũ quay lại.
Nhiều chủ doanh nghiệp ngại đổi lõi khoá vì tốn tiền và phiền. Hãy cân nhắc theo giá trị thứ sau cánh cửa: cửa kho chứa hàng hoá lớn hay phòng có két thì đáng; cửa phòng họp thì không cần.
Những tình huống ngoài lệ cần quy định trước
Nhân viên xin mượn chìa về để sáng mai mở cửa sớm. Nếu thỉnh thoảng mới xảy ra, cho mượn và ghi sổ ngày giao, ngày trả. Nếu thành thường xuyên, chính thức giao cho người đó vai trò mở cửa, ghi vào ma trận ra vào, không để tình trạng mượn tạm kéo dài không ai theo dõi.
Thợ đến sửa chữa ngoài giờ. Có người của công ty mở cửa và ở lại trong suốt thời gian thợ làm, hoặc cấp mã tạm hết hạn sau buổi đó nếu khoá điện tử hỗ trợ. Không đưa chìa hay mã chung cho thợ mang về.
Đổi văn phòng hoặc sửa chữa lớn. Đây là dịp tốt để làm lại từ đầu: thay lõi khoá các cửa quan trọng, lập lại sổ giao nhận, cấp thẻ mới. Tránh mang nguyên chùm chìa và mã cũ sang chỗ mới.
Chủ doanh nghiệp đi vắng dài ngày. Người dự phòng giữ chìa tủ khoá chìa và mã két theo đúng quy định đã ghi, có biên bản giao, có ngày trả lại. Khi chủ về, rà sổ xem trong thời gian vắng có ai được cấp thêm quyền ra vào không.
Người mở cửa sáng, người đóng cửa tối và giờ ngoài giờ
Ở cửa hàng và xưởng nhỏ, thường có một hai người được giao mở cửa sáng và đóng cửa tối. Họ giữ chìa cửa chính, đôi khi cả mã báo động. Đây là quyền lớn, nên giao cho người tin cậy, ghi vào sổ, và có người dự phòng để khi họ ốm không phải gửi chìa qua tay người khác một cách tuỳ tiện.
Nếu dùng khoá điện tử, có thể giới hạn khung giờ: thẻ của nhân viên thường chỉ mở cửa trong giờ làm; thẻ của người mở cửa có thêm khung sáng sớm; vào ngoài giờ phải có người quản lý mở hoặc báo trước. Nhật ký ra vào của khoá điện tử cũng giúp trả lời câu hỏi "ai vào kho tối thứ bảy" khi có sự cố.
Như mọi loại nhật ký có ghi lại hoạt động của nhân viên, nhật ký ra vào cần được thông báo cho nhân viên biết: hệ thống ghi giờ ra vào, mục đích là an ninh, ai được xem. Dùng nhật ký này để chấm công hay đánh giá nhân viên là một mục đích khác, phải nói rõ riêng nếu có. Quy định cụ thể nên được người hiểu luật lao động và dữ liệu cá nhân xem lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa chìa khoá văn phòng cho nhân viên dọn vệ sinh thuê ngoài không?
Nếu họ dọn ngoài giờ, cần có cách vào. Tốt nhất là thẻ hoặc mã riêng chỉ mở cửa chính và các phòng cần dọn, trong khung giờ đã thoả thuận. Phòng kế toán, tủ mạng, kho thì không cấp. Ghi vào sổ và đưa điều khoản giữ chìa vào hợp đồng dịch vụ.
Nhân viên làm mất chìa khoá thì xử lý thế nào?
Ghi vào sổ ngay, hỏi rõ mất ở đâu, chìa có ghi gì nhận ra được công ty không. Nếu chìa mở khu vực quan trọng hoặc không chắc người nhặt được có biết địa chỉ, đổi lõi khoá. Nếu là thẻ từ, khoá thẻ trong hệ thống ngay.
Mã két nên đổi bao lâu một lần?
Không cần theo lịch dày, nhưng phải đổi mỗi khi có người biết mã nghỉ việc, chuyển vị trí, hoặc khi nghi mã bị lộ. Số người biết mã két nên ít nhất có thể, thường là chủ và một người dự phòng.
Khoá vân tay có cần xin đồng ý của nhân viên không?
Vân tay là dữ liệu sinh trắc học, thuộc nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm theo pháp luật hiện hành, nên cần có sự đồng ý và thông báo rõ mục đích, cách lưu, cách xoá. Cho nhân viên lựa chọn phương án thay thế như thẻ hoặc mã. Phần thủ tục cụ thể nên hỏi luật sư.
Chủ nhà văn phòng giữ một bộ chìa thì có sao không?
Chủ nhà giữ chìa cửa chính để xử lý sự cố là phổ biến, nên được ghi trong hợp đồng thuê. Những khu vực bên trong như phòng kế toán, tủ hồ sơ, tủ mạng thì công ty tự khoá bằng khoá riêng mà chủ nhà không giữ.
Có nên ghi tên phòng lên chìa khoá cho dễ phân biệt?
Không nên. Chìa mất mà có ghi "kho" hay "két" là chỉ đường cho người nhặt được. Dùng mã số trên chìa và giữ bảng đối chiếu mã với phòng trong sổ của người phụ trách.