PhanQuyen.comPhân Quyền
Nguyên tắc phân quyền

Ma trận phân quyền một trang: lập bảng ai được làm gì trên hệ thống nào

Ma trận phân quyền là bảng một trang: hàng là vai trò, cột là hệ thống, ô ghi mức quyền. Cách lập trong một buổi chiều, ký hiệu dùng chung và cách giữ nó cập nhật.

Top-down view of a meeting table in Khanh Hoa with a large blank grid sheet, coloured pens, two pairs of hands pointing at empty cells, coffee cups at edges

Ma trận phân quyền là một bảng trong đó mỗi hàng là một vai trò, mỗi cột là một hệ thống, và mỗi ô ghi vai trò đó được làm gì trên hệ thống đó. Với doanh nghiệp 5–100 người, bảng này vừa một trang giấy và trả lời được hầu hết câu hỏi về quyền: người mới vào cần cấp gì, người chuyển việc cần thu gì, ai đang giữ quyền quản trị ở đâu.

Bảng một trang có giá trị không phải vì nó đẹp, mà vì nó buộc bạn quyết định. Mỗi ô trống là một câu hỏi chưa ai trả lời. Bài này hướng dẫn cách dựng ma trận từ đầu, bộ ký hiệu đơn giản, một bảng mẫu theo ví dụ giả định, cách giữ bảng cập nhật và những lỗi khiến bảng thành tờ giấy chết.

Ma trận phân quyền khác ma trận RACI ở đâu

Nhiều người quản lý đã quen với ma trận RACI, bảng ghi ai làm, ai chịu trách nhiệm, ai được hỏi ý kiến, ai được thông báo trong một quy trình. Ma trận phân quyền thì nói về hệ thống: vai trò nào được xem, tạo, sửa, xoá hay quản trị trên phần mềm, hộp thư, ổ đĩa, fanpage nào. RACI trả lời "ai lo việc gì", ma trận phân quyền trả lời "ai được chạm vào đâu".

Hai bảng bổ sung nhau. Khi RACI ghi kế toán chịu trách nhiệm đối chiếu công nợ, ma trận phân quyền phải có quyền xem sổ công nợ cho vai kế toán. Khi RACI không ghi nhân viên kho có việc gì với báo cáo lãi lỗ, ma trận phân quyền không nên cho vai kho xem báo cáo đó. Nếu công ty bạn đã có RACI, đó là nguyên liệu tốt để lập ma trận phân quyền.

Ma trận phân quyền cũng khác danh sách người dùng mà phần mềm xuất ra. Danh sách người dùng là hiện trạng: ai đang có quyền gì. Ma trận là thiết kế: ai nên có quyền gì. Giá trị lớn nhất nằm ở việc so hai thứ này với nhau, và chỗ lệch là chỗ cần sửa.

Bộ ký hiệu đơn giản cho các ô

Đừng ghi chữ dài trong từng ô; bảng sẽ không còn vừa một trang. Một bộ ký hiệu năm mức như dưới đây đủ cho phần lớn doanh nghiệp nhỏ.

Ký hiệuNghĩaGhi chú khi dùng
—Không có quyềnMặc định cho mọi ô chưa có lý do
XChỉ xemGhi thêm phạm vi nếu giới hạn, ví dụ "X: chi nhánh mình"
SXem, tạo và sửaKhông gồm xoá và xuất hàng loạt
TToàn quyền nghiệp vụGồm xoá, xuất dữ liệu; cần người duyệt khi gán
QQuản trịThêm người, gán vai, đổi cài đặt; giữ số người ít nhất
*Có hạn hoặc có điều kiệnGhi chú cuối bảng: đến ngày nào, điều kiện gì

Ký hiệu sao là thứ hay bị bỏ quên nhưng hữu ích nhất. Nó đánh dấu những quyền tạm thời và những quyền chỉ hợp lệ trong điều kiện nhất định, để khi rà bảng bạn biết chỗ nào cần hỏi lại.

Nếu một hệ thống có các mức quyền riêng với tên riêng, như các vai trò trên trang quản lý fanpage hay các mức chia sẻ trên ổ đĩa, bạn quy về năm ký hiệu này trong bảng chung và ghi bảng đối chiếu ở trang phụ. Bảng chính phải đọc được bởi người không rành từng phần mềm.

Bảng mẫu cho một công ty lữ hành nhỏ (ví dụ giả định)

Ví dụ giả định: công ty lữ hành mười lăm người ở Khánh Hòa. Các cột là hệ thống chính; các hàng là vai trò. Bảng của bạn sẽ có hệ thống và vai trò khác.

Vai tròHộp thưỔ đĩa chungPhần mềm đặt tourKế toánFanpageNgân hàng điện tửTên miền, web
Chủ doanh nghiệpQQQXQDuyệt lệnhQ
Điều hành tourSS: thư mục tourT————
Nhân viên bán tourSX: thư mục tourS—Trả lời tin nhắn——
Kế toánSS: thư mục tài chínhXT—Lập lệnh—
Nội dungSS: thư mục ảnh——Biên tập—S: bài viết
Cộng tác viên hướng dẫnThư theo tên miền*X: lịch tour*—————
Đơn vị làm web——————S*

Ghi chú cuối bảng giả định: cộng tác viên hướng dẫn có quyền trong mùa cao điểm, hết hạn vào cuối mùa; đơn vị làm web có quyền chỉnh sửa trong thời gian hợp đồng bảo trì, tài khoản chủ của tên miền vẫn đứng tên công ty.

Nhìn vào bảng, bạn thấy ngay vài điều: chỉ một người có quyền quản trị ở mọi nơi, cần thêm người dự phòng; kế toán lập lệnh còn chủ duyệt lệnh, tức tách nhiệm đã thể hiện trên giấy; không ai ngoài chủ có quyền quản trị fanpage. Đó là kiểu nhận xét mà một danh sách người dùng rời rạc không cho bạn thấy.

Lập ma trận trong một buổi chiều

Ba đến bốn giờ là đủ cho bản đầu tiên ở công ty dưới năm mươi người. Nên làm cùng một người hiểu vận hành, ví dụ quản lý hoặc kế toán lâu năm.

  1. Liệt kê cột: mọi hệ thống công ty dùng, kể cả thứ miễn phí và thứ đứng tên cá nhân. Gộp những hệ thống nhỏ cùng loại nếu cần.
  2. Liệt kê hàng: các vai trò theo việc, không theo tên người. Nếu chưa có bộ vai trò, dùng vị trí công việc làm điểm bắt đầu.
  3. Điền từng ô theo câu hỏi "vai này cần gì để làm việc", bắt đầu từ ký hiệu không có quyền rồi nâng lên khi có lý do.
  4. Đánh dấu sao cho mọi quyền có hạn hoặc có điều kiện, ghi chú ở cuối bảng.
  5. Đếm ô Q theo từng cột. Cột nào có hơn hai hoặc ba ô Q cần xem lại; cột nào chỉ có một ô Q cần người dự phòng.
  6. So với hiện trạng: mở danh sách người dùng của từng hệ thống, đối chiếu từng người với vai của họ trong bảng, ghi chỗ lệch.
  7. Ghi ngày lập, người lập, người duyệt ở chân bảng, và hẹn ngày rà lần sau.

Nếu muốn nhờ chatbot sắp xếp bảng hoặc soát lỗi trình bày, chỉ đưa vào tên vai trò và tên loại hệ thống. Đừng dán tên nhân viên, địa chỉ hộp thư, tên đăng nhập hay bất kỳ thông tin nào giúp người ngoài đoán ra cấu trúc tài khoản của công ty.

Giữ ma trận sống: ở đâu, ai giữ, khi nào cập nhật

Một bản duy nhất. Lưu ở một chỗ cố định trên ổ đĩa chung, chỉ chủ và người được giao có quyền sửa, những người khác chỉ xem nếu cần. Hai bản song song là đủ để bảng mất giá trị.

Một người giữ. Người giữ bảng có trách nhiệm cập nhật khi có thay đổi, không nhất thiết là người bấm nút cấp quyền. Ở công ty nhỏ, có thể là quản lý hành chính, còn chủ duyệt mỗi lần sửa.

Cập nhật theo sự kiện. Bốn sự kiện bắt buộc cập nhật: thêm hệ thống mới, bỏ hệ thống cũ, thêm hoặc sửa vai trò, có người vào hoặc rời vai nhạy cảm. Cập nhật theo lịch thôi là không đủ.

Rà theo nhịp. Mỗi quý đọc lại toàn bảng và so với hiện trạng. Lần rà nào cũng ghi ngày và kết quả ở chân bảng, kể cả khi không có gì thay đổi.

Có lịch sử. Giữ bản cũ mỗi khi sửa lớn. Khi có sự cố, câu hỏi "lúc đó ai được phép làm gì" chỉ trả lời được nếu có bản của thời điểm đó.

Những lỗi biến ma trận thành tờ giấy chết

Ma trận phân quyền hay được lập một lần khi có dự án, rồi bỏ đó. Các lỗi dưới đây là lý do phổ biến.

  • Ghi tên người thay vì vai trò, nên mỗi lần đổi nhân sự là bảng sai.
  • Ghi quá chi tiết từng quyền nhỏ, bảng dài năm trang, không ai đọc nổi.
  • Bỏ sót những hệ thống "không phải phần mềm" như tài khoản ngân hàng điện tử, wifi, đầu ghi camera, tên miền.
  • Không ghi người dự phòng cho các quyền quản trị, nên bảng không giúp được khi chủ vắng.
  • Lập xong không so với hiện trạng, nên bảng chỉ mô tả mong muốn.
  • Không có ngày lập và ngày rà, nên không ai biết bảng còn đúng hay không.

Nếu bảng của bạn dính hai lỗi trở lên, đừng sửa từng ô; lập lại từ danh sách hệ thống và vai trò sẽ nhanh hơn. Bản lập lại lần hai thường gọn hơn hẳn lần đầu, vì bạn đã biết chỗ nào thật sự cần chi tiết và chỗ nào chỉ cần một ký hiệu chung.

Dùng ma trận cho người mới, người chuyển việc và người rời đi

Khi có nhân viên mới, người cấp quyền đọc hàng của vai trò tương ứng và làm đúng như vậy, không thêm không bớt. Danh sách việc cần làm ngày đầu tiên tự sinh ra từ bảng. Khi có người chuyển từ bán hàng sang kế toán, so hai hàng: những gì có ở hàng cũ mà không có ở hàng mới cần thu lại, những gì có ở hàng mới cần cấp. Việc thu quyền cũ khi chuyển vị trí là bước hay bị bỏ nhất, và ma trận làm nó hiện ra rõ ràng.

Khi có người rời đi, hàng của vai họ giữ là danh sách các hệ thống cần thu hồi. Với vai có quyền quản trị, ma trận còn chỉ ra hệ thống nào cần chuyển quyền chủ sang người khác trước khi khoá tài khoản. Phần quy trình chi tiết cho từng tình huống vào làm, chuyển việc, nghỉ việc có ở danh mục vòng đời tài khoản trên trang; ma trận là tấm bản đồ để các quy trình đó không sót chỗ nào.

Một cách dùng ít ai nghĩ tới là đưa ma trận vào buổi nhận việc của quản lý mới. Người quản lý chi nhánh mới đọc hàng của các vai dưới quyền mình sẽ hiểu ngay nhân viên của họ được làm gì và không được làm gì, từ đó biết việc nào họ phải tự duyệt. Điều này tránh tình huống quản lý mới vì không biết mà xin thêm quyền cho cả đội, làm hỏng thiết kế ban đầu chỉ trong vài tuần.

Câu hỏi thường gặp

Ma trận phân quyền nên làm bằng bảng tính hay giấy?

Bảng tính trên ổ đĩa chung là tiện nhất vì dễ sửa, dễ giữ lịch sử phiên bản và dễ chia sẻ cho người cần xem. Bản in một trang vẫn hữu ích khi họp rà quyền. Quan trọng là chỉ có một bản gốc và mọi bản in đều ghi ngày.

Có nên cho toàn bộ nhân viên xem ma trận không?

Thường nên cho nhân viên xem hàng của vai trò mình, để họ biết mình được làm gì. Bảng đầy đủ, nhất là phần ghi ai có quyền quản trị và quyền ngân hàng, nên giới hạn cho chủ và người giữ bảng, vì nó cho người ngoài biết nên nhắm vào tài khoản nào.

Công ty dùng hơn hai mươi hệ thống thì bảng có còn một trang không?

Gộp các hệ thống nhỏ cùng loại thành một cột, ví dụ "công cụ thiết kế", và chỉ tách cột với hệ thống có dữ liệu nhạy cảm hoặc có tiền. Chi tiết từng hệ thống nhỏ có thể để ở trang phụ, trang chính giữ cho vừa một mặt giấy.

Ai nên duyệt ma trận phân quyền?

Chủ doanh nghiệp hoặc người điều hành cao nhất, vì đây là quyết định quản trị chứ không phải kỹ thuật. Người lập có thể là quản lý hành chính hoặc bên IT thuê ngoài, nhưng chữ ký duyệt cuối cùng nên là của người chịu trách nhiệm chung.

Ma trận phân quyền có liên quan đến nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân không?

Có liên quan. Khi hệ thống chứa dữ liệu cá nhân của khách hàng hay nhân viên, việc giới hạn ai được xem và xử lý dữ liệu là một phần của biện pháp bảo vệ. Nghĩa vụ cụ thể theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và văn bản hướng dẫn hiện hành nên được hỏi luật sư.

Bao lâu thì nên lập lại ma trận từ đầu?

Không có mốc cố định. Nên lập lại khi công ty đổi phần mềm chính, tái cơ cấu bộ phận, mở thêm chi nhánh, hoặc khi lần rà quý thấy lệch quá nhiều giữa bảng và thực tế. Còn lại, cập nhật theo sự kiện và rà theo quý là đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138