Máy tính công ty cấp cho nhân viên nên có tài khoản đăng nhập mang tên chính người dùng, tài khoản đó là tài khoản thường không có quyền cài đặt, còn quyền quản trị máy nằm ở một tài khoản riêng do chủ doanh nghiệp hoặc người được giao giữ. Cùng với đó là một cuốn sổ, giấy hay bảng tính đều được, ghi máy nào đang ở tay ai, cấp ngày nào, có gì trên máy. Ba thứ này đủ cho một công ty 5 đến 50 người mà không cần phần mềm quản lý tốn kém.
Bài viết theo góc người chủ hoặc người phụ trách hành chính ở nơi không có phòng kỹ thuật riêng. Bạn sẽ thấy vì sao nên tách quyền quản trị khỏi người dùng hằng ngày, cột nào cần có trong sổ theo dõi, nên chuẩn bị gì trước ngày nhân viên mới nhận máy, và thu máy lại ra sao để vừa giữ dữ liệu của công ty vừa không làm lộ đồ riêng của người cũ.
Máy của công ty, nhưng mỗi người một tài khoản đăng nhập
Ở nhiều văn phòng nhỏ, máy tính được giao kiểu "máy này của em Lan", mật khẩu đăng nhập do em Lan tự đặt, có khi để trống. Đến lúc em Lan nghỉ, không ai mở được máy, hoặc mở được thì thấy lẫn lộn ảnh gia đình, tài khoản mạng xã hội cá nhân và hợp đồng của khách. Gốc của rối là không phân biệt hai thứ: máy là tài sản của công ty, còn tài khoản đăng nhập là danh tính của một người.
Khi tách được hai thứ đó, mọi quyết định sau trở nên dễ. Máy có thể chuyển từ người này sang người khác mà không phải hỏi mật khẩu của ai. Mỗi tài khoản đăng nhập gắn với một người, nên khi có chuyện như tệp bị xoá hay phần mềm lạ được cài, bạn biết bắt đầu hỏi từ đâu. Người dùng cũng yên tâm hơn, vì họ biết phần dữ liệu cá nhân nào nằm ở đâu và công ty lấy lại cái gì khi họ đi.
Nguyên tắc này áp cho cả máy để bàn ở phòng kế toán lẫn laptop của nhân viên kinh doanh hay mang ra ngoài. Với máy dùng chung ở quầy thu ngân hay lễ tân, cách làm khác một chút và có bài riêng trong danh mục này. Ở đây ta bàn loại máy giao cho một người dùng chính trong thời gian dài.
Quyền quản trị trên máy: ai được cài phần mềm, ai không
Hệ điều hành phổ biến đều phân biệt tài khoản thường và tài khoản quản trị. Tài khoản thường dùng được mọi phần mềm đã cài, lưu tệp, in ấn, kết nối mạng; tài khoản quản trị thì cài và gỡ phần mềm, đổi cài đặt bảo mật, tạo thêm người dùng. Bảng dưới là cách chia gợi ý cho công ty nhỏ.
| Ai | Loại tài khoản trên máy | Lý do |
|---|---|---|
| Nhân viên dùng máy hằng ngày | Tài khoản thường, mang tên người đó | Phần lớn công việc không cần cài đặt; mã độc lọt vào cũng khó cắm rễ sâu |
| Người phụ trách thiết bị (chủ DN hoặc người được giao) | Một tài khoản quản trị riêng, không dùng để làm việc hằng ngày | Chỉ đăng nhập khi cần cài, sửa, cấp quyền; có người chịu trách nhiệm rõ |
| Thợ hoặc đơn vị bảo trì thuê ngoài | Không có tài khoản cố định; được cấp quyền tạm khi đến làm | Tránh để người ngoài giữ chìa khoá máy sau khi hợp đồng kết thúc |
| Nhân viên cần phần mềm chuyên dụng (thiết kế, kế toán) | Vẫn là tài khoản thường; người phụ trách cài giúp | Có danh sách phần mềm được phép, dễ kiểm bản quyền |
Phản đối hay gặp nhất là "mỗi lần cài phần mềm lại phải gọi chủ thì phiền". Cách giải là lập sẵn danh sách phần mềm hay dùng, cài trước khi giao máy, và hẹn một khung giờ trong tuần để xử lý yêu cầu cài thêm. Phiền một chút đổi lấy việc biết trên máy công ty có gì là đáng.
Nếu công ty đã dùng bộ văn phòng trực tuyến có tính năng quản lý thiết bị, bạn có thể đặt quyền quản trị từ xa thay vì đi từng máy. Giao diện các bộ này thay đổi thường xuyên, nên hãy tìm mục quản lý thiết bị hoặc quản lý người dùng trong trang quản trị và đọc trợ giúp chính thức của hãng.
Sổ theo dõi máy tính: một trang, đủ cột, ai cũng đọc được
Không cần phần mềm quản lý tài sản. Một bảng tính dùng chung, chỉ người phụ trách được sửa, những người khác chỉ xem, là đủ cho vài chục máy. Các cột nên có:
- Mã máy: số tự đặt, dán nhãn ở mặt dưới máy, ví dụ VP-07. Không dùng tên người làm mã, vì người đổi còn máy ở lại.
- Loại máy và số sê-ri: để đối chiếu khi bảo hành hoặc khi máy thất lạc.
- Người đang giữ và ngày nhận: kèm chữ ký hoặc xác nhận qua thư nội bộ khi giao.
- Tài khoản đăng nhập trên máy: tên tài khoản của người dùng, có hay không tài khoản quản trị riêng (không ghi mật khẩu vào sổ này).
- Phần mềm có bản quyền đã cài: tên phần mềm, gói của công ty hay cá nhân, ngày hết hạn nếu có.
- Mã hoá ổ đĩa đã bật chưa: đặc biệt với laptop mang ra ngoài; ghi nơi cất khoá khôi phục.
- Lịch sử: sửa chữa, đổi người, mất cắp, ngày thu hồi.
Mật khẩu tài khoản quản trị và khoá khôi phục mã hoá ổ đĩa phải để ở chỗ khác sổ này, ví dụ trình quản lý mật khẩu của công ty hoặc phong bì niêm phong trong két. Sổ theo dõi được nhiều người xem; mật khẩu thì không.
Cuối mỗi quý, dành nửa giờ đi một vòng văn phòng, đối chiếu từng máy với sổ. Việc này thường lòi ra một laptop cũ nằm trong tủ vẫn còn đăng nhập tài khoản của người đã nghỉ, đúng loại rủi ro mà sổ được lập ra để bắt.
Chuẩn bị máy trước ngày nhân viên mới đi làm
Nhân viên mới ngồi chờ máy nửa ngày là cảnh quen ở công ty nhỏ, và trong lúc chờ họ thường được đưa tạm tài khoản của người khác. Chuẩn bị trước một ngày tránh được cả hai chuyện.
- Chọn máy trong sổ, ghi tên người nhận và ngày giao dự kiến.
- Nếu máy từng có người dùng, xoá tài khoản cũ sau khi đã chuyển dữ liệu cần giữ (xem mục cuối). Tốt nhất là cài lại hệ điều hành sạch.
- Tạo tài khoản thường mang tên nhân viên mới, đặt mật khẩu tạm và bật yêu cầu đổi mật khẩu ở lần đăng nhập đầu.
- Cài sẵn phần mềm trong danh sách được phép cho vị trí đó: bộ văn phòng, phần mềm kế toán hoặc bán hàng, trình duyệt.
- Bật mã hoá ổ đĩa nếu là laptop, cất khoá khôi phục vào chỗ an toàn đã định.
- Bật khoá màn hình tự động sau vài phút không dùng.
- Ngày giao: nhân viên ký nhận, đăng nhập lần đầu trước mặt người phụ trách và tự đổi mật khẩu. Người phụ trách không cần và không nên biết mật khẩu mới.
Bước cuối nghe nhỏ nhưng quan trọng: khi chỉ người dùng biết mật khẩu của mình, mọi thao tác trên tài khoản đó thật sự là của họ. Nếu chủ cũng biết, ranh giới trách nhiệm mờ đi ngay từ ngày đầu.
Đăng nhập máy bằng tài khoản công ty hay tài khoản cá nhân
Tài khoản cục bộ trên máy. Tạo thẳng trên máy, không gắn với dịch vụ trực tuyến nào. Đơn giản, hợp với văn phòng vài người, nhưng mỗi máy phải quản lý riêng và quên mật khẩu thì phải nhờ tài khoản quản trị đặt lại.
Tài khoản thuộc tên miền công ty. Nếu công ty dùng bộ văn phòng trực tuyến theo tên miền riêng, nhiều hệ điều hành cho đăng nhập máy bằng chính tài khoản đó. Lợi là khi nhân viên nghỉ, khoá một tài khoản thì cả thư, ổ đĩa lẫn máy đều khoá theo. Cần kiểm gói đang dùng có hỗ trợ không.
Tài khoản cá nhân của nhân viên. Tức là tài khoản thư điện tử riêng mà nhân viên dùng từ trước. Nên tránh trên máy công ty: dữ liệu đồng bộ lên kho lưu trữ cá nhân, công ty không thu hồi được, và khi người đó đi thì máy vẫn gắn với họ.
Một tài khoản chung cho cả phòng. Kiểu "ketoan" dùng chung cho ba người. Tiện lúc đầu nhưng không bao giờ biết ai làm gì, và mỗi lần có người nghỉ phải đổi mật khẩu cho cả phòng. Chỉ chấp nhận ở máy quầy có ca rõ ràng, còn máy làm việc thì không.
Chọn cái nào. Với công ty dưới mười người chưa dùng bộ văn phòng theo tên miền, tài khoản cục bộ là đủ. Khi đã có hộp thư theo tên miền, chuyển sang đăng nhập bằng tài khoản công ty giúp thu hồi gọn hơn nhiều.
Khi máy hỏng, bị mất hoặc chuyển sang người khác
Máy mang đi sửa. Trước khi giao cho tiệm, sao lưu dữ liệu, đăng xuất các tài khoản trực tuyến trên trình duyệt và tạo cho thợ một tài khoản tạm nếu họ cần đăng nhập để kiểm tra. Đừng đưa mật khẩu tài khoản của nhân viên. Nhận máy về thì xoá tài khoản tạm và ghi vào cột lịch sử.
Máy bị mất hoặc bị trộm. Việc đầu tiên không phải tìm máy mà là cắt quyền: đổi mật khẩu thư điện tử, phần mềm bán hàng, ngân hàng điện tử của người giữ máy; nếu bộ văn phòng có chức năng đăng xuất từ xa hoặc xoá dữ liệu thiết bị thì dùng. Máy đã mã hoá ổ đĩa thì người nhặt được khó đọc dữ liệu, đây là lúc thấy giá trị của bước bật mã hoá. Sau đó ghi sự việc vào sổ và báo cơ quan chức năng nếu cần.
Máy chuyển sang người khác trong công ty. Không chỉ đổi tên trong sổ. Chuyển dữ liệu công việc của người cũ sang ổ chung, xoá tài khoản cũ, tạo tài khoản mới cho người nhận. Giữ nguyên tài khoản cũ cho người mới dùng tạm là cách nhanh nhất để nhầm lẫn kéo dài nhiều tháng.
Cả ba trường hợp đều dựa vào một điều đã làm từ đầu: dữ liệu công việc không nằm riêng trên ổ cứng máy mà được lưu ở ổ chung của công ty. Máy chỉ là nơi làm việc, mất máy không mất việc.
Thu máy khi nhân viên nghỉ: giữ dữ liệu công ty, trả lại đồ riêng
Việc thu máy nằm trong quy trình nghỉ việc chung, nhưng riêng phần máy tính có vài bước cần làm theo thứ tự để không mất dữ liệu và không làm phiền đời tư của người đi.
- Trước ngày cuối vài hôm, nhắc nhân viên chuyển tệp công việc còn trên máy vào ổ chung và tự sao lưu đồ cá nhân ra thiết bị riêng.
- Ngày cuối, người phụ trách nhận máy, kiểm tình trạng vật lý, ký biên bản bàn giao có đủ phụ kiện.
- Khoá tài khoản người dùng trên máy và tài khoản công ty của họ ngay trong ngày.
- Giữ nguyên ổ đĩa trong một khoảng thời gian nội bộ đã thống nhất (ví dụ giả định ba mươi ngày) phòng khi cần tìm lại tệp, chỉ người phụ trách được mở.
- Hết thời hạn, cài lại máy sạch và đưa về trạng thái sẵn sàng giao người mới.
Nếu trong lúc chuyển dữ liệu phát hiện tệp cá nhân của nhân viên còn sót, không mở xem, liên hệ để họ nhận lại hoặc xác nhận xoá. Công ty có quyền với dữ liệu công việc, còn với dữ liệu cá nhân thì phải làm theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các văn bản hướng dẫn hiện hành. Thời hạn giữ ổ đĩa, nội dung biên bản bàn giao nên đưa vào nội quy hoặc thoả thuận lao động; phần câu chữ pháp lý thì hỏi luật sư hoặc tra nguồn chính thức.
Muốn soạn nhanh mẫu biên bản bàn giao, bạn có thể nhờ một chatbot như ChatGPT, Claude hay Gemini viết khung, với điều kiện không dán tên nhân viên, số sê-ri máy hay thông tin khách hàng vào. Viết khung chung, điền thông tin thật sau khi in.
Câu hỏi thường gặp
Công ty chỉ có năm người thì có cần sổ theo dõi máy không?
Có, và với năm người thì việc lập sổ chỉ mất mười lăm phút. Lợi ích lớn nhất không phải ở hiện tại mà ở lúc có người nghỉ hoặc máy hỏng: bạn biết ngay máy nào có phần mềm bản quyền gì, khoá khôi phục để ở đâu, ai đang giữ. Không có sổ, những chuyện này chỉ nằm trong trí nhớ của một người.
Nhân viên đòi giữ quyền quản trị máy để tự cài phần mềm thì sao?
Hỏi rõ họ cần cài gì và vì sao. Thường đó là vài phần mềm cố định cho công việc, có thể cài trước một lần. Nếu vị trí đó thật sự phải thử nhiều công cụ, như người làm kỹ thuật, có thể cho một tài khoản quản trị riêng ngoài tài khoản làm việc, ghi vào sổ và rà lại mỗi quý.
Có nên cài phần mềm theo dõi màn hình nhân viên trên máy công ty không?
Nếu muốn giám sát, phải minh bạch: ghi rõ trong nội quy, thông báo trước cho nhân viên phạm vi và mục đích, không thu thập ngoài phạm vi công việc. Theo dõi lén là rủi ro pháp lý và phá niềm tin. Với phần lớn công ty nhỏ, quản lý theo kết quả công việc hiệu quả hơn nhìn màn hình. Phần giám sát có bài riêng trong danh mục này.
Mật khẩu tài khoản quản trị máy nên đặt chung cho mọi máy không?
Không nên. Một mật khẩu dùng chung cho mọi máy nghĩa là lộ một chỗ là mở được tất cả. Mỗi máy một mật khẩu quản trị khác nhau, lưu trong trình quản lý mật khẩu của công ty, chỉ người phụ trách và một người dự phòng truy cập được.
Máy cũ thanh lý thì xoá dữ liệu thế nào cho đủ?
Nếu ổ đĩa đã mã hoá từ đầu, cài lại hệ điều hành và xoá khoá mã hoá là đủ với hầu hết trường hợp. Nếu chưa từng mã hoá, dùng chức năng đặt lại máy có tuỳ chọn xoá sạch ổ đĩa, hoặc tháo ổ giữ lại. Ghi ngày thanh lý và cách xoá vào sổ theo dõi.
Nhân viên làm thời vụ ba tháng có cần cấp máy riêng không?
Tuỳ việc. Nếu cần máy, vẫn tạo tài khoản riêng mang tên họ trên một máy của công ty, có ngày hết hạn đã ghi sẵn trong sổ để không quên khoá. Đừng cho dùng tạm tài khoản của nhân viên chính thức, vì khi có sai sót sẽ không phân biệt được ai đã làm.