Mỗi người làm việc với hệ thống của công ty nên có một tài khoản đứng tên chính mình, không dùng chung với ai, kể cả khi hai người làm cùng một việc. Đây là điều kiện đầu tiên để mọi nguyên tắc phân quyền khác có nghĩa: không có tài khoản riêng thì không biết ai làm gì, không thu được quyền của một người mà không ảnh hưởng người khác, và không phân quyền theo vai trò được.
Phần lớn doanh nghiệp nhỏ biết điều này nhưng vẫn giữ vài tài khoản chung vì tiện, vì tiết kiệm phí theo đầu người, hoặc vì "từ trước đến giờ vẫn vậy". Bài này không nhắc lại chuyện mật khẩu, mà tập trung vào góc quản trị: tài khoản chung làm hỏng những gì, ngoại lệ nào là hợp lý, và một lộ trình ba mươi ngày để chuyển đổi mà công việc không bị gián đoạn.
Tài khoản riêng là nền móng, không phải chi tiết kỹ thuật
Mọi câu hỏi phân quyền đều bắt đầu bằng chữ "ai". Ai được sửa giá, ai đã huỷ hoá đơn lúc chín giờ tối, ai cần bị thu quyền khi nghỉ việc. Khi ba người cùng đăng nhập bằng một tài khoản "quầy 1", câu trả lời cho chữ "ai" luôn là "quầy 1". Mọi thứ xây phía sau — vai trò, nhật ký, rà soát, thu hồi — đều đứng trên cái nền không có thật.
Tài khoản riêng còn là chuyện công bằng với nhân viên. Khi có chênh lệch tiền cuối ca mà cả ca dùng một tài khoản, nghi ngờ rơi đều lên mọi người, kể cả người không liên quan. Khi mỗi người có tài khoản riêng, người làm đúng có bằng chứng mình làm đúng. Nhiều chủ doanh nghiệp chỉ nhận ra giá trị này sau lần đầu tiên phải hỏi cả đội "ai đã làm".
Ngoài ra, điều khoản sử dụng của nhiều nền tảng phổ biến quy định tài khoản là của một cá nhân và không được chia sẻ thông tin đăng nhập. Vi phạm có thể dẫn đến tài khoản bị hạn chế, và khi cần khôi phục qua kênh hỗ trợ chính thức, doanh nghiệp ở thế yếu vì không chứng minh được ai là người dùng hợp lệ.
Đăng nhập chung làm hỏng năm thứ
Nhật ký thao tác. Phần mềm ghi lại tên tài khoản, không ghi lại người ngồi trước máy. Nhật ký của một tài khoản chung chỉ cho biết việc đã xảy ra, không cho biết ai làm.
Việc thu hồi khi có người nghỉ. Muốn chặn người đã nghỉ, bạn phải đổi thông tin đăng nhập và báo cho tất cả người còn lại. Việc phiền như vậy nên thường bị hoãn, và người cũ vẫn đăng nhập được thêm nhiều tháng.
Phân quyền theo vai trò. Một tài khoản chỉ có một bộ quyền. Nếu thu ngân và quản lý ca dùng chung, tài khoản phải mang quyền của quản lý, tức thu ngân cũng có quyền của quản lý.
Xác thực nhiều lớp. Mã xác thực gửi về một điện thoại duy nhất; người không giữ điện thoại đó phải xin mã qua tin nhắn mỗi lần đăng nhập. Đây là cách các nhóm dùng chung hay lách hoặc tắt luôn lớp bảo vệ.
Khả năng khôi phục. Khi tài khoản chung bị khoá hoặc bị chiếm, không ai rõ ai là chủ thật, thông tin khôi phục thường gắn với số điện thoại của một nhân viên đã nghỉ.
Ngoại lệ hợp lý và cách làm đúng
Có những tình huống mà nhiều người thật sự cần cùng một chỗ làm việc. Cách xử lý đúng không phải là chia sẻ thông tin đăng nhập, mà là dùng chức năng mà hệ thống đã thiết kế cho làm việc chung.
| Tình huống | Cách hay làm | Cách nên làm |
|---|---|---|
| Hộp thư bán hàng, hộp thư hỗ trợ khách | Mọi người đăng nhập vào một hộp thư bằng chung mật khẩu | Hộp thư nhóm hoặc hộp thư được uỷ quyền: mỗi người dùng tài khoản riêng để đọc và trả lời |
| Máy bán hàng ở quầy | Máy đăng nhập sẵn bằng tài khoản quầy cả ngày | Máy đăng nhập ở mức thiết bị; từng thu ngân đăng nhập nhanh bằng mã nhân viên khi bán |
| Fanpage, kênh nhắn tin doanh nghiệp | Đưa tài khoản cá nhân của chủ cho nhân viên dùng | Mỗi người được thêm vào trang với vai trò riêng bằng tài khoản của họ |
| Đầu ghi camera, thiết bị mạng | Một tài khoản quản trị dán ở mặt dưới thiết bị | Tài khoản quản trị chủ giữ; tài khoản chỉ xem riêng cho người cần xem, nếu thiết bị hỗ trợ |
| Công cụ trả phí theo đầu người | Mua một suất, cả nhóm dùng | Mua đúng số suất cho người dùng thường xuyên; người dùng thỉnh thoảng nhờ người có suất |
Mỗi nền tảng gọi các chức năng này bằng tên khác nhau: hộp thư nhóm, hộp thư dùng chung, quyền uỷ nhiệm, thành viên trang. Bạn tìm trong mục quản lý người dùng của trang quản trị hoặc tra trợ giúp chính thức với từ khoá về làm việc nhóm. Nếu một hệ thống quan trọng hoàn toàn không hỗ trợ nhiều người dùng, đó là thông tin đáng cân nhắc khi gia hạn.
Lộ trình 30 ngày chuyển khỏi đăng nhập chung
Chuyển đổi một lúc tất cả hệ thống dễ gây xáo trộn. Lộ trình dưới đây đi theo thứ tự rủi ro, mỗi tuần một nhóm.
- Ngày 1–3: liệt kê mọi tài khoản đang được nhiều người dùng chung, ghi ai đang dùng, thông tin khôi phục đang gắn với ai.
- Ngày 4–7: xử lý nhóm có tiền và có quyền chủ trước — ngân hàng điện tử, tài khoản quảng cáo, tên miền. Ở những chỗ này, mỗi người cần có tài khoản hoặc quyền riêng, hoặc chỉ chủ giữ.
- Ngày 8–14: phần mềm bán hàng và kế toán. Tạo tài khoản riêng theo vai trò, hướng dẫn từng người đăng nhập, giữ tài khoản chung song song vài ngày ở chế độ chỉ xem nếu hệ thống cho phép.
- Ngày 15–21: hộp thư, ổ đĩa, fanpage. Chuyển hộp thư chung sang hộp thư nhóm hoặc uỷ quyền; thêm từng người vào fanpage bằng tài khoản riêng.
- Ngày 22–26: thiết bị và các công cụ nhỏ còn lại.
- Ngày 27–28: khoá hẳn các tài khoản chung đã thay thế, đổi thông tin đăng nhập của những tài khoản buộc phải giữ, gỡ số điện thoại và thư khôi phục của người không còn liên quan.
- Ngày 29–30: cập nhật ma trận phân quyền, ghi lại các ngoại lệ còn tồn tại và lý do.
Đừng khoá tài khoản chung trước khi mọi người đã đăng nhập thành công bằng tài khoản riêng ít nhất một ca. Một buổi sáng cả cửa hàng không bán được hàng sẽ khiến nhân viên nhớ đến chuyển đổi như một sự phiền phức.
Chi phí theo đầu người: tính cho đúng
Lý do kinh tế thường được đưa ra là phần mềm tính phí theo số người dùng, mỗi tài khoản thêm là thêm tiền. Đây là lý do có thật, nhưng hay bị tính thiếu. Bên cạnh phí thêm, hãy đặt cạnh nhau cái giá của một lần không biết ai đã sửa giá, một lần người nghỉ việc vẫn vào được hệ thống, một lần mất fanpage vì tài khoản quản trị là tài khoản cá nhân của nhân viên cũ.
Có vài cách giảm chi phí mà không quay lại đăng nhập chung. Một là phân biệt người dùng thường xuyên với người dùng thỉnh thoảng; người thỉnh thoảng có thể nhờ người có tài khoản, hoặc được cấp loại tài khoản rẻ hơn nếu nhà cung cấp có loại chỉ xem. Hai là gom việc: một số việc có thể làm tập trung bởi một người thay vì mỗi người làm một ít. Ba là hỏi nhà cung cấp về loại tài khoản cho thiết bị dùng chung ở quầy, vốn được nhiều phần mềm bán hàng thiết kế riêng.
Số liệu cụ thể phụ thuộc gói và nhà cung cấp, và thay đổi theo thời gian; hãy lập một bảng so sánh nhỏ cho công ty mình thay vì dựa vào ước lượng chung.
Trả lời khi nhân viên ngại đổi
"Đăng nhập riêng mất thời gian." Phần lớn hệ thống ghi nhớ thiết bị, và máy quầy có cách đăng nhập nhanh. Thời gian thêm mỗi ca thường chỉ vài chục giây. Thử một tuần rồi đo, thay vì tranh luận trước.
"Chủ không tin tụi em nữa à." Giải thích rằng tài khoản riêng bảo vệ chính người làm đúng; khi có chênh lệch, người không liên quan không bị kéo vào. Chủ cũng dùng tài khoản riêng, không có ngoại lệ.
"Em quên mật khẩu suốt." Đây là vấn đề cần hỗ trợ, không phải lý do quay lại dùng chung. Thiết lập cách khôi phục tự phục vụ và giao một người hỗ trợ trong tuần đầu.
"Có mấy việc phải dùng chung mới làm được." Ghi lại từng việc cụ thể, rồi xem hệ thống có chức năng làm việc nhóm cho việc đó không. Nếu thật sự không có, đưa vào danh sách ngoại lệ có lý do, thay vì giữ tài khoản chung cho mọi việc.
Sau khi chuyển: giữ cho đăng nhập chung không mọc lại
Tài khoản chung có xu hướng quay lại theo những đường rất đời thường. Vài thói quen dưới đây giúp kết quả của ba mươi ngày không bị bào mòn trong năm sau.
- Khi có người mới, tạo tài khoản riêng trước ngày đầu đi làm, để không ai phải "mượn tạm" tài khoản của đồng nghiệp trong tuần đầu.
- Khi mua công cụ mới, hỏi ngay từ đầu: tài khoản đăng ký đứng tên ai, có cho thêm người dùng không, có vai trò không. Đăng ký bằng thư của công ty, không bằng thư cá nhân của người phụ trách.
- Không dán thông tin đăng nhập lên máy, lên tường hay trong nhóm nhắn tin chung. Thấy ở đâu thì gỡ và đổi.
- Mỗi lần rà quyền hằng quý, tìm những tài khoản có tên chung như quầy, kho, admin, kế toán. Mỗi tên như vậy cần một lý do ghi trong danh sách ngoại lệ, không có lý do thì xử lý.
- Khi một nhân viên nói "em dùng tạm tài khoản của chị kia", coi đó là tín hiệu quy trình cấp tài khoản đang chậm, và sửa quy trình.
Việc giữ nền nếp này không tốn nhiều công, nhưng cần một người được giao nhắc. Ở công ty nhỏ, người đó thường là chính người đã chạy lộ trình ba mươi ngày; họ biết chỗ nào dễ tái phát nhất. Mỗi lần phát hiện một tài khoản chung mới mọc lên, hãy hỏi nó xuất hiện vì thiếu chức năng, vì quy trình chậm hay vì thói quen, rồi sửa đúng nguyên nhân đó.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng chỉ có hai thu ngân thay ca có cần hai tài khoản không?
Nên có. Hai người thay ca là đúng trường hợp cần biết ai bán, ai huỷ, ai nhận tiền trong ca nào. Nhiều phần mềm bán hàng cho đăng nhập nhanh bằng mã nhân viên trên cùng một máy, nên không cần thêm thiết bị.
Hộp thư chung kiểu bán hàng, hỗ trợ khách có bị coi là tài khoản dùng chung không?
Bản thân địa chỉ chung không có vấn đề; vấn đề là nhiều người đăng nhập bằng cùng một mật khẩu. Hộp thư nhóm hoặc uỷ quyền cho phép mỗi người dùng tài khoản riêng để đọc và trả lời thư gửi đến địa chỉ chung, và vẫn ghi lại ai đã trả lời.
Tài khoản chung đã gắn số điện thoại của nhân viên cũ thì xử lý sao?
Đổi thông tin khôi phục sang số điện thoại và địa chỉ thư do công ty kiểm soát càng sớm càng tốt, khi bạn vẫn còn đăng nhập được. Nếu đã mất quyền truy cập, đi qua kênh hỗ trợ chính thức của nhà cung cấp và chuẩn bị giấy tờ chứng minh quyền sở hữu.
Người thân trong gia đình làm ở cửa hàng có cần tài khoản riêng không?
Có. Mục đích không phải kiểm tra người thân, mà để nhật ký và quyền rõ ràng. Khi có chênh lệch, tài khoản riêng giúp người trong nhà khỏi những cuộc trao đổi khó chịu, và khi một người thôi phụ giúp thì thu quyền dễ dàng.
Chuyển sang tài khoản riêng có làm mất dữ liệu cũ không?
Thường không, vì dữ liệu nằm trong hệ thống chứ không nằm trong tài khoản người dùng. Riêng hộp thư và ổ đĩa cá nhân thì dữ liệu gắn với tài khoản; trước khi khoá tài khoản chung, cần chuyển thư và tệp sang hộp thư nhóm hoặc thư mục chung.
Có nên giữ một tài khoản chung dự phòng phòng khi cần không?
Không nên giữ dưới dạng tài khoản ai cũng biết. Nhu cầu dự phòng nên được đáp ứng bằng người quản trị thứ hai có tài khoản riêng, hoặc bằng tài khoản khẩn cấp cất kỹ chỉ dùng khi không còn đường nào khác và có ghi lại mỗi lần dùng.