Ở công ty năm người, phân quyền không cần bảng biểu phức tạp, nhưng cần đủ năm việc: mỗi người một tài khoản, quyền chủ đứng tên công ty hoặc chủ, có người dự phòng, thu quyền ngay khi ai rời đi, và chủ tự xem lại vài thứ mỗi tuần. Phần còn lại có thể đơn giản đến mức một trang ghi chú.
Doanh nghiệp siêu nhỏ có hai đặc điểm làm việc phân quyền khác hẳn công ty lớn: ai cũng kiêm nhiều vai, và chủ thường là người giữ mọi chìa khoá. Hai đặc điểm này vừa là lợi thế vì mọi người hiểu nhau, vừa là rủi ro vì cả công ty dựa vào sự thân quen thay cho quy trình. Bài này chỉ cách giữ kiểm soát ở những điểm đáng giữ nhất mà không biến cửa hàng thành cơ quan hành chính.
Năm người khác năm mươi người ở đâu
Ở công ty năm mươi người, phân quyền là bài toán tổ chức: nhiều vai trò, nhiều người cùng vị trí, cần quy trình để không ai bị bỏ sót. Ở công ty năm người, mọi người biết rõ ai làm gì, nên vấn đề không phải là sự rối mà là sự tập trung. Một hai người giữ toàn bộ quyền, và mọi thứ ổn cho đến ngày một trong hai người đó ốm, nghỉ việc, mất điện thoại hoặc bị chiếm tài khoản.
Đặc điểm thứ hai là kiêm nhiệm. Người bán hàng cũng nhập kho, cũng đăng bài, cũng trả lời tin nhắn khách. Không thể tách nhiệm đầy đủ, và không nên cố. Mục tiêu thực tế là giữ được vài điểm kiểm soát ở những chỗ mất mát lớn nhất, còn lại chấp nhận sự linh hoạt.
Đặc điểm thứ ba là tài khoản thường bắt đầu từ tài khoản cá nhân. Fanpage lập bằng tài khoản riêng của chủ, hộp thư bán hàng là hộp thư miễn phí do nhân viên đầu tiên tạo, tên miền mua bằng tên người làm web quen. Những thứ này không gây chuyện trong năm đầu, nhưng là nguồn gốc của phần lớn các vụ mất quyền về sau.
Năm việc tối thiểu
Mỗi người một tài khoản. Kể cả người thân trong gia đình. Đây là việc duy nhất không nên thoả hiệp, vì mọi việc khác dựa vào nó.
Quyền chủ đứng tên công ty hoặc chủ. Fanpage, tên miền, tài khoản quảng cáo, bộ văn phòng, ngân hàng điện tử: chủ sở hữu phải là công ty hoặc chủ doanh nghiệp, không phải nhân viên hay bên làm dịch vụ. Kiểm từng thứ một lần, chuyển những gì đang đứng sai tên.
Có người dự phòng. Mỗi hệ thống sống còn có ít nhất hai người quản trị, hoặc có cách khôi phục mà một người thứ hai được tin cậy biết cách dùng khi chủ vắng.
Thu quyền trong ngày khi có người rời đi. Năm người thì danh sách hệ thống ngắn; thu hết trong một buổi là làm được. Không đợi đến cuối tháng.
Mười lăm phút mỗi tuần. Chủ tự xem vài danh sách: hoá đơn huỷ, sửa giá, người có quyền quản trị, giao dịch ngân hàng. Đây là kiểm soát bù cho việc không tách được nhiệm.
Một trang phân quyền cho tiệm bánh năm người (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: tiệm bánh ở Lâm Đồng có chủ, một thợ chính, hai nhân viên bán hàng kiêm giao hàng, một người làm nội dung bán thời gian. Toàn bộ phân quyền của tiệm vừa trong bảng dưới.
| Hệ thống | Chủ sở hữu | Quản trị | Người dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Phần mềm bán hàng | Chủ | Chủ, thợ chính (dự phòng) | Hai nhân viên bán hàng | Nhân viên không sửa giá, không huỷ đơn |
| Fanpage và kênh nhắn tin | Chủ | Chủ, thợ chính (dự phòng) | Nhân viên bán hàng: trả lời; người nội dung: biên tập | Người nội dung không có quyền quản lý người |
| Hộp thư theo tên miền | Công ty | Chủ | Mỗi người một hộp thư | Hộp thư đặt hàng là hộp thư nhóm |
| Ngân hàng điện tử | Công ty | Chủ | Không ai khác | Thợ chính biết quy trình khi chủ vắng, không giữ thông tin đăng nhập |
| Tên miền và web | Công ty | Chủ | Người nội dung: viết bài | Bên làm web có tài khoản riêng khi bảo trì |
| Wifi và camera | Chủ | Chủ | Wifi khách tách wifi tiệm | Đổi mật khẩu wifi tiệm khi có người nghỉ |
Để ý cột ghi chú: phần lớn kiểm soát nằm ở vài dòng ngắn như "không sửa giá", "không quản lý người". Đó là những điểm có giá trị nhất mà tiệm năm người cần giữ; mọi quyền khác có thể rộng rãi.
Chủ là điểm đơn lẻ: chuẩn bị cho ngày chủ vắng
Ở công ty năm người, rủi ro lớn nhất về quyền không phải là nhân viên làm sai mà là chủ không có mặt. Chủ ốm một tuần, điện thoại nhận mã xác thực bị mất, hoặc đơn giản là đi xa nơi sóng yếu, và cả tiệm không đăng được bài, không trả lời được quảng cáo bị tạm dừng, không xử lý được đơn cần duyệt.
Cách chuẩn bị là chọn một người dự phòng mà chủ tin cậy nhất, thường là người làm lâu nhất hoặc người đồng sở hữu, và cho họ quyền quản trị thứ hai ở những hệ thống cho phép. Ở những hệ thống chỉ có một chủ sở hữu, như một số tài khoản nhà đăng ký tên miền hay ngân hàng điện tử, người dự phòng không cần giữ thông tin đăng nhập, nhưng cần biết thông tin khôi phục được cất ở đâu và quy trình liên hệ với nhà cung cấp.
Người dự phòng cũng cần một quy ước: khi nào được dùng quyền dự phòng, phải báo lại cho chủ ra sao. Cách tổ chức chi tiết cho quyền chủ, khoá dự phòng và mã khôi phục được bàn kỹ ở danh mục quyền chủ và tài khoản quản trị trên trang.
Một phép thử đơn giản: chọn một ngày bình thường, chủ để điện thoại ở nhà và không trả lời tin nhắn công việc trong nửa ngày, nhờ người dự phòng ghi lại mọi việc bị kẹt. Danh sách thu được sau nửa ngày đó chính là danh sách những chỗ cần chuẩn bị quyền dự phòng, và thường dài hơn nhiều so với điều chủ tưởng.
Khi sự thân quen thay cho quy trình
Sự thân quen là sức mạnh của doanh nghiệp nhỏ, nhưng có vài tình huống nó tạo ra khoảng trống mà không ai thấy cho đến khi có chuyện.
- Nhân viên đầu tiên lập mọi tài khoản bằng thư và số điện thoại của mình, vì lúc đó chủ bận. Nhiều năm sau người đó nghỉ, tài khoản vẫn gắn với họ.
- Chủ đọc mã xác thực qua điện thoại cho nhân viên mỗi lần cần, nên nhân viên quen với việc xin mã, và kẻ lừa đảo mạo danh chủ cũng có cơ hội.
- Người làm web quen đứng tên tên miền "giúp", không có giấy tờ gì. Khi quan hệ thay đổi, việc lấy lại phụ thuộc vào thiện chí.
- Một người nghỉ việc trong vui vẻ, nên không ai nghĩ đến việc thu quyền, "để bạn ấy còn giúp khi cần".
- Người thân được giao giữ tài khoản ngân hàng điện tử chung với chủ, dùng chung thiết bị nhận mã.
Không trường hợp nào ở trên cần đến sự nghi ngờ. Chúng cần một lần ngồi lại để chuyển mọi thứ về đúng tên và ghi lại, khi mọi người còn đang vui vẻ với nhau. Việc đó dễ hơn nhiều so với lúc quan hệ đã căng.
Mười lăm phút mỗi tuần: chủ xem những gì
Khi không tách được nhiệm, việc chủ tự xem lại định kỳ là kiểm soát bù hiệu quả nhất. Danh sách dưới đây đủ gọn để làm trong mười lăm phút, thường vào một buổi sáng cố định trong tuần. Nếu phần mềm không có báo cáo tương ứng, hỏi bên cung cấp hoặc đọc trợ giúp chính thức xem có mục nhật ký hay lịch sử thao tác không.
| Xem gì | Tìm điều gì | Nếu thấy bất thường |
|---|---|---|
| Danh sách hoá đơn huỷ trong tuần | Huỷ nhiều bất thường ở một ca, huỷ sau khi đã thu tiền | Hỏi người trong ca, đối chiếu với tiền thực nhận |
| Các lần sửa giá, chiết khấu | Sửa giá ngoài đợt khuyến mãi, chiết khấu lớn lặp lại cho một khách | Hỏi lý do, xem có cần siết quyền sửa giá |
| Điều chỉnh tồn kho | Điều chỉnh không ghi lý do, hụt lặp lại một mặt hàng | Tự đếm lại vài mặt hàng |
| Người có quyền trên fanpage, phần mềm | Tên lạ, người đã nghỉ, vai cao hơn cần | Gỡ hoặc hạ vai ngay |
| Giao dịch ngân hàng của công ty | Người nhận lạ, khoản chi không có chứng từ | Hỏi kế toán, giữ lệnh nếu chưa rõ |
Mục đích của mười lăm phút này không phải tìm người có lỗi, mà là để mọi người biết có người nhìn. Phần lớn tuần sẽ không có gì bất thường, và đó là kết quả tốt. Khi có điều cần hỏi, hỏi ngay trong tuần và hỏi bình thản; để dồn ba tháng mới hỏi thì cả hai bên đều không còn nhớ chi tiết.
Mốc nào thì nên làm chi tiết hơn
Mức tối thiểu ở trên đủ cho công ty năm người. Khi doanh nghiệp đạt một trong các mốc dưới đây, đã đến lúc lập bộ vai trò và ma trận phân quyền đầy đủ hơn.
- Có từ hai người trở lên làm cùng một vị trí, ví dụ ba thu ngân thay ca.
- Mở chi nhánh thứ hai, nên cần giới hạn dữ liệu theo chi nhánh.
- Thuê kế toán hoặc đơn vị dịch vụ bên ngoài có quyền vào hệ thống thường xuyên.
- Chủ không còn biết tên từng người đang có quyền trên fanpage hay phần mềm bán hàng.
- Doanh nghiệp bắt đầu lưu dữ liệu cá nhân của khách hàng ở quy mô đáng kể, như danh sách thành viên, lịch sử mua hàng.
- Có sự cố đầu tiên liên quan đến quyền, dù nhỏ.
Mốc cuối là mốc mà nhiều doanh nghiệp nhỏ thực sự bắt đầu. Nếu bạn đọc bài này trước khi có sự cố, bạn đang đi trước một bước. Khi chuyển sang mức chi tiết, nhớ rằng các văn bản pháp luật hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân áp dụng cho cả doanh nghiệp nhỏ; nghĩa vụ cụ thể nên hỏi luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có cần phân quyền như doanh nghiệp không?
Về mặt quản trị tài khoản, hộ kinh doanh cũng dùng phần mềm bán hàng, fanpage, ngân hàng điện tử như doanh nghiệp, nên cũng cần năm việc tối thiểu. Điểm khác là tài khoản thường đứng tên chủ hộ, nên càng cần người dự phòng và cần ghi rõ ai giữ gì.
Chỉ có chủ và một nhân viên thì phân quyền thế nào?
Mỗi người một tài khoản, nhân viên không giữ quyền chủ sở hữu ở hệ thống nào, và chủ tự xem các thao tác nhạy cảm như huỷ đơn, sửa giá mỗi tuần. Nếu nhân viên là người tin cậy lâu năm, có thể cho họ làm người quản trị dự phòng ở vài hệ thống.
Có cần viết quy định phân quyền thành văn bản khi chỉ có năm người không?
Một trang ghi chú là đủ: danh sách hệ thống, ai là chủ sở hữu, ai quản trị, ai dùng, ghi chú về những điều không được làm. Văn bản này hữu ích nhất khi có người mới vào hoặc khi chủ vắng, chứ không phải để kỷ luật.
Nhân viên kiêm cả bán hàng và nhập kho có sao không?
Ở công ty năm người, việc kiêm là bình thường. Điều cần là một điểm kiểm tra khác: chủ hoặc người khác thỉnh thoảng đếm lại một số mặt hàng, và các lần điều chỉnh tồn kho có ghi lý do. Đó là kiểm soát bù cho việc không tách được nhiệm.
Khi nhân viên nghỉ, thu quyền những gì?
Đi qua danh sách hệ thống trong trang phân quyền: phần mềm bán hàng, fanpage, hộp thư, ổ đĩa, nhóm nhắn tin công việc, wifi nội bộ, chìa khoá, thẻ ra vào. Với công ty năm người, việc này làm xong trong một buổi; điều quan trọng là làm ngay trong ngày cuối.
Có nên thuê người làm IT để lo phân quyền không?
Với năm người, chủ tự làm được phần quyết định, còn phần thao tác có thể nhờ người làm IT tự do hoặc bên cung cấp phần mềm hỗ trợ. Nếu thuê, cấp cho họ tài khoản riêng có hạn, và giữ quyền chủ sở hữu ở phía công ty.