Quyền truy cập tạm thời là quyền được cấp cho một việc cụ thể, có lý do ghi rõ, có ngày hết hạn và có người chịu trách nhiệm thu lại. Nó là cách để giữ mức quyền thường trực nhỏ mà công việc phát sinh vẫn chạy: người làm thay khi đồng nghiệp nghỉ phép, kế toán thuê ngoài trong mùa quyết toán, đơn vị kỹ thuật vào sửa lỗi, đối tác chạy một chiến dịch.
Vấn đề ở doanh nghiệp nhỏ không phải là thiếu quyền tạm thời, mà là quyền tạm cứ thế thành vĩnh viễn vì không ai đặt hạn và không ai nhớ thu. Bài này đi qua các tình huống hay cần quyền tạm, bốn yếu tố của một lần cấp, quy trình cấp và thu, cách xoay xở khi phần mềm không có chức năng hết hạn, và nguyên tắc cho tài khoản dùng khi khẩn cấp.
Vì sao quyền tạm thời lại hay thành vĩnh viễn
Lúc cấp, mọi người đều có lý do rõ ràng và đều có ý định thu lại. Chị kế toán nghỉ sinh, anh quản lý được cấp quyền xem sổ để làm thay. Ba tháng sau chị quay lại, công việc trở về bình thường, nhưng không có sự kiện nào nhắc ai đó phải thu quyền của anh quản lý. Không ai sai, chỉ là không có cơ chế.
Cái giá của việc này tích tụ từ từ. Mỗi năm vài lần làm thay, vài đợt đối tác, vài lần sửa lỗi, và sau ba năm những người làm lâu năm nhất có quyền rộng hơn hẳn công việc hiện tại của họ. Người ta gọi hiện tượng này là quyền tích tụ theo thời gian. Nó làm hỏng nguyên tắc quyền tối thiểu một cách lặng lẽ, và khi một trong những tài khoản đó bị chiếm, kẻ xấu được thừa hưởng cả lịch sử làm thay của người đó.
Vì thế điều quan trọng nhất của quyền tạm thời không nằm ở lúc cấp, mà ở lúc thu. Một lần cấp tạm chỉ được coi là xong khi đã thu và đã ghi lại việc thu.
Năm tình huống hay cần quyền tạm thời
Làm thay khi nghỉ phép, nghỉ ốm, nghỉ sinh. Người làm thay cần quyền của vị trí kia trong một khoảng thời gian biết trước. Hạn thu là ngày người chính quay lại, cộng một hai ngày bàn giao.
Đợt việc theo mùa. Kiểm kê cuối năm, quyết toán, mùa cao điểm bán hàng. Người làm cần quyền xuất báo cáo hay điều chỉnh tồn mà ngày thường không cần. Hạn thu là ngày kết thúc đợt.
Đối tác bên ngoài. Đơn vị chạy quảng cáo, đơn vị làm web, kế toán thuê ngoài, người kiểm toán. Hạn thu gắn với thời hạn hợp đồng hoặc với ngày bàn giao kết quả. Quyền nên cấp cho tài khoản của chính họ, không đưa tài khoản của nhân viên công ty.
Sửa lỗi, cài đặt kỹ thuật. Bên hỗ trợ phần mềm hay người làm IT tự do cần quyền quản trị để cấu hình. Hạn thu là ngay sau khi xong việc, thường trong ngày. Đây là loại quyền nguy hiểm nhất vì là quyền cao.
Sự cố ngoài giờ. Hệ thống gặp vấn đề vào cuối tuần khi người có quyền vắng mặt. Tình huống này cần chuẩn bị trước bằng tài khoản khẩn cấp, sẽ bàn ở phần sau.
Bốn yếu tố của một lần cấp tạm
Mỗi lần cấp quyền tạm nên trả lời đủ bốn câu dưới đây, ghi vào một sổ chung. Thiếu câu nào là chỗ đó dễ thành quyền vĩnh viễn.
| Yếu tố | Câu hỏi | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Lý do | Cấp để làm việc gì cụ thể? | Làm thay kế toán nghỉ sinh, đối chiếu công nợ và lập báo cáo tháng |
| Phạm vi | Hệ thống nào, thao tác nào, dữ liệu nào? | Phần mềm kế toán: xem sổ, lập phiếu; không xoá, không duyệt lệnh ngân hàng |
| Hạn | Đến ngày nào thì hết? | Đến hết ngày làm việc thứ hai sau khi kế toán chính quay lại |
| Người thu | Ai chịu trách nhiệm thu và xác nhận đã thu? | Chủ doanh nghiệp, đặt lịch nhắc trên điện thoại |
Phạm vi của quyền tạm thường nên hẹp hơn quyền của người chính. Người làm thay kế toán trong ba tháng có thể không cần quyền lập lệnh chuyển tiền; những lệnh đó có thể để chủ làm hoặc dời lại. Làm thay không có nghĩa là làm toàn bộ.
Sổ cấp tạm không cần phức tạp: một bảng tính với các cột ngày cấp, người nhận, bốn yếu tố trên, ngày thu thực tế. Dòng nào đã quá hạn mà cột ngày thu còn trống là dòng cần xử lý ngay.
Quy trình cấp và thu trong doanh nghiệp nhỏ
Quy trình dưới đây gọn đủ để làm được trong vài phút mỗi lần, nhưng đủ chặt để không sót.
- Người cần quyền hoặc quản lý của họ gửi yêu cầu bằng một kênh có lưu lại, như thư điện tử hay nhóm nhắn tin công việc, ghi lý do và thời gian.
- Người duyệt xác nhận phạm vi, thu hẹp nếu yêu cầu rộng hơn việc cần.
- Người thực hiện cấp quyền, ưu tiên dùng chức năng hết hạn của hệ thống nếu có.
- Ghi một dòng vào sổ cấp tạm với đủ bốn yếu tố.
- Đặt lịch nhắc thu vào ngày hết hạn trên lịch của người thu, kể cả khi hệ thống có tự hết hạn.
- Đến hạn, thu quyền, kiểm lại bằng cách xem danh sách người dùng của hệ thống, ghi ngày thu vào sổ.
- Nếu cần gia hạn, làm như một lần cấp mới, có lý do mới.
Bước năm thường bị coi là thừa khi hệ thống có hạn tự động. Thực tế, một số hệ thống chỉ hết hạn liên kết chia sẻ chứ không hết hạn vai trò, hoặc hạn bị ai đó gia hạn. Lịch nhắc là lớp an toàn rẻ nhất.
Khi phần mềm không có chức năng hết hạn
Nhiều phần mềm bán hàng, kế toán phổ biến chưa cho đặt ngày hết hạn cho vai trò. Một số bộ văn phòng trực tuyến cho đặt hạn với liên kết chia sẻ tệp nhưng không với quyền quản trị. Để biết hệ thống của bạn hỗ trợ gì, hãy tìm mục quản lý người dùng hoặc chia sẻ trong trang quản trị và đọc trợ giúp chính thức; tính năng thay đổi theo phiên bản.
Khi không có hạn tự động, sổ cấp tạm và lịch nhắc trở thành cơ chế chính. Thêm hai thói quen giúp ích: một là cấp quyền tạm qua một tài khoản riêng của người nhận thay vì nâng vai của tài khoản thường ngày, để khi thu chỉ cần khoá tài khoản đó; hai là trong mỗi lần rà quyền hằng quý, đọc sổ cấp tạm trước tiên.
Với đối tác bên ngoài, có một cách bổ sung đơn giản: ghi vào hợp đồng hoặc biên bản giao việc rằng khi kết thúc, hai bên cùng xác nhận các quyền đã được thu. Một dòng như vậy biến việc thu quyền thành một phần của nghiệm thu, thay vì một việc ai đó phải tự nhớ.
Tài khoản khẩn cấp: chuẩn bị trước cho lúc không ai có mặt
Doanh nghiệp lớn có khái niệm tài khoản "phá kính", tức một tài khoản quyền cao được cất kỹ, chỉ dùng khi mọi đường khác đều không được. Doanh nghiệp nhỏ có thể áp dụng ý tưởng đó ở mức giản lược: với vài hệ thống sống còn, có một cách để người được tin cậy truy cập khi chủ và người quản trị chính đều không liên lạc được.
Nguyên tắc là khó dùng nhưng không phải không dùng được. Thông tin truy cập được cất ở nơi cần hai bước hoặc hai người mới lấy được, mỗi lần dùng phải có lý do và phải báo lại cho chủ ngay sau đó, và sau mỗi lần dùng thì đổi thông tin truy cập. Tài khoản khẩn cấp không bao giờ được dùng cho việc hằng ngày.
Cách tổ chức quyền chủ, người dự phòng, khoá dự phòng và mã khôi phục cho từng hệ thống được bàn kỹ ở danh mục quyền chủ và tài khoản quản trị. Ở đây chỉ cần nhớ: quyền khẩn cấp cũng là một dạng quyền tạm thời, và cũng cần sổ ghi mỗi lần dùng.
Một bài tập nên làm mỗi năm một lần: giả định chủ doanh nghiệp không liên lạc được trong ba ngày, rồi đi qua từng hệ thống sống còn và hỏi ai sẽ làm gì. Những chỗ không có câu trả lời là những chỗ cần chuẩn bị quyền khẩn cấp, hoặc cần người dự phòng chính thức.
Những lỗi hay gặp với quyền tạm thời
Các lỗi dưới đây xuất hiện ở hầu hết doanh nghiệp nhỏ chưa có sổ cấp tạm.
- Đưa mật khẩu tài khoản của người khác cho người làm thay, thay vì cấp quyền cho tài khoản của chính người làm thay.
- Cấp vai trò cao nhất cho đối tác vì "họ làm chuyên nghiệp mà", trong khi họ chỉ cần quyền biên tập.
- Gia hạn bằng lời, không ghi lại, nên ngày hết hạn trên sổ không còn đúng.
- Thu quyền ở hệ thống chính nhưng quên các hệ thống phụ như ổ đĩa, nhóm nhắn tin, fanpage.
- Không kiểm lại sau khi thu, nên không biết thao tác thu đã thật sự có hiệu lực chưa.
- Cấp quyền tạm qua tin nhắn riêng giữa hai người, không ai khác biết, nên khi người cấp nghỉ việc thì không ai còn nhớ quyền đó tồn tại.
- Dùng chung một tài khoản "thời vụ" cho nhiều đợt người khác nhau, chỉ đổi mật khẩu giữa các đợt hoặc thậm chí không đổi.
Lỗi đầu tiên đáng tránh nhất. Khi người làm thay dùng tài khoản của người khác, mọi thao tác trong thời gian đó đều đứng tên người vắng mặt, và nhật ký thao tác mất giá trị. Nếu sau này có sai lệch trong thời gian làm thay, người vắng mặt phải giải thích cho việc mình không làm, còn người làm thay thì không có cách chứng minh mình đã làm đúng.
Lỗi cuối cùng cũng phổ biến ở cửa hàng có lao động theo mùa. Mỗi người thời vụ nên có tài khoản riêng, dù chỉ làm vài tuần; khi phần mềm tính phí theo số tài khoản, có thể khoá tài khoản cũ và mở lại cho cùng người vào mùa sau thay vì chuyền một tài khoản qua nhiều người.
Câu hỏi thường gặp
Quyền tạm thời nên kéo dài tối đa bao lâu?
Không có con số chung; hạn nên khớp với việc cần làm. Làm thay nghỉ phép theo số ngày nghỉ, sửa lỗi kỹ thuật thường trong ngày, đối tác theo hợp đồng. Nếu một quyền tạm cứ gia hạn mãi, đó là dấu hiệu việc ấy thực ra là việc thường xuyên và cần đưa vào vai trò chính thức.
Có nên đưa mật khẩu của mình cho người làm thay không?
Không nên. Người làm thay nên có tài khoản riêng và được cấp quyền tạm trên tài khoản đó. Đưa mật khẩu làm mất khả năng biết ai đã làm gì, và nhiều nền tảng coi việc chia sẻ thông tin đăng nhập là vi phạm điều khoản sử dụng.
Đơn vị chạy quảng cáo đòi quyền quản trị cao nhất thì làm sao?
Hỏi cụ thể họ cần làm những thao tác gì, rồi cấp vai thấp nhất đủ cho các thao tác đó. Phần lớn việc chạy quảng cáo không cần quyền quản lý người dùng trên trang. Quyền chủ sở hữu của công ty không bao giờ nên giao cho bên ngoài.
Làm sao để không quên thu quyền tạm?
Ghi vào sổ cấp tạm và đặt lịch nhắc ngay lúc cấp, không đợi đến sau. Trong mỗi lần rà quyền hằng quý, đọc sổ cấp tạm trước tiên và xử lý mọi dòng đã quá hạn mà chưa có ngày thu.
Quyền tạm thời có cần chủ doanh nghiệp duyệt không?
Với quyền thông thường, quản lý trực tiếp có thể duyệt theo phạm vi được giao. Với quyền quản trị, quyền xuất dữ liệu hàng loạt, quyền liên quan ngân hàng hay tên miền, nên để chủ duyệt, kể cả khi chỉ cấp vài giờ.
Sau khi thu quyền tạm có cần đổi mật khẩu gì không?
Nếu người nhận được cấp quyền trên tài khoản riêng của họ, thu quyền là đủ. Nếu trong thời gian đó họ đã biết thông tin truy cập dùng chung nào, như mật khẩu wifi nội bộ hay tài khoản khẩn cấp, thì những thông tin đó nên được đổi sau khi kết thúc.