Cộng tác viên và người làm tự do nên được cấp quyền bằng danh tính của chính họ, chỉ trong phạm vi việc được giao, có ngày hết hạn ghi sẵn, và không bao giờ được giữ quyền chủ hay quyền quản trị cao nhất của tài sản số công ty. Khi hợp đồng kết thúc, quyền phải thu lại theo đúng danh sách đã ghi, giống hệt như với một nhân viên nghỉ việc.
Doanh nghiệp nhỏ dùng người ngoài nhiều hơn doanh nghiệp lớn: người viết bài theo tháng, người thiết kế theo dự án, đơn vị chạy quảng cáo, dịch vụ kế toán thuê ngoài, người làm website. Họ không nằm trong danh sách nhân sự nên thường lọt khỏi mọi quy trình cấp và thu quyền. Bài này giúp chủ doanh nghiệp quản lý nhóm người này với cùng một kỷ luật, mà không làm chậm công việc của họ.
Vì sao người ngoài hay giữ quyền lâu hơn nhân viên
Khi một nhân viên nghỉ, có ngày cuối, có phòng nhân sự, có buổi bàn giao. Khi một cộng tác viên ngừng làm, thường không có gì như vậy. Dự án xong, hai bên thanh toán, rồi cứ thế thưa liên lạc. Quyền của họ trên thư mục, fanpage, website nằm đó, không ai nhắc. Nhiều doanh nghiệp rà lại sau một hai năm mới thấy danh sách người có quyền trên fanpage còn tên của ba người thiết kế cũ và một đơn vị quảng cáo đã ngừng hợp tác.
Lý do thứ hai là cách cấp. Để nhanh, chủ doanh nghiệp thường đưa luôn mật khẩu tài khoản chính, hoặc thêm người ngoài làm quản trị viên cho đỡ phải hỏi quyền nào cần. Người ngoài nhận quyền quản trị thì có thể thêm người khác của họ vào, và chuỗi người có quyền dài ra mà công ty không biết.
Lý do thứ ba là người ngoài thường dùng tài khoản cá nhân, hoặc tài khoản của công ty họ, để đăng nhập vào hệ thống của bạn. Bạn không kiểm soát được tài khoản đó có bảo mật tốt không, có bị chia sẻ trong nội bộ bên kia không. Mỗi người ngoài có quyền là một cánh cửa mà ổ khoá nằm trong tay người khác.
Cấp gì cho từng loại người ngoài
Bảng sau gợi ý phạm vi quyền thường gặp. Đây là khung chung, công việc cụ thể có thể cần ít hơn.
| Người ngoài | Nên cấp | Không nên cấp |
|---|---|---|
| Người viết bài, biên tập nội dung | Quyền sửa một thư mục bài viết riêng, vai trò tác giả hoặc biên tập trên website | Quyền quản trị website, quyền đăng trực tiếp lên fanpage khi chưa duyệt |
| Người thiết kế | Thư mục trao đổi tệp riêng cho dự án, quyền xem thư mục nhận diện thương hiệu | Quyền vào ổ đĩa chung của cả công ty |
| Đơn vị chạy quảng cáo | Vai trò quảng cáo trên tài khoản quảng cáo do công ty sở hữu, có giới hạn ngân sách | Quyền chủ tài khoản quảng cáo, quyền sửa phương thức thanh toán, quản trị fanpage |
| Dịch vụ kế toán thuê ngoài | Vai trò kế toán trên phần mềm kế toán, thư mục chứng từ | Quyền duyệt lệnh chi trên ngân hàng điện tử |
| Người làm website | Tài khoản quản trị riêng trên trang quản trị website trong thời gian làm, có ngày thu | Tài khoản tại nhà đăng ký tên miền, quyền chủ hosting |
Danh mục fanpage và quảng cáo, danh mục website và tên miền của trang có bài riêng về việc giữ quyền chủ khi làm với agency và bên làm web. Ở đây chỉ nhấn mạnh: người ngoài nhận vai trò, công ty giữ quyền chủ.
Bốn nguyên tắc khi cấp quyền cho người ngoài
Một người, một danh tính. Mỗi người ngoài đăng nhập bằng tài khoản của chính họ, được mời vào với vai trò cụ thể. Không đưa mật khẩu tài khoản công ty, không tạo một tài khoản chung cho cả nhóm bên kia. Nếu bên kia có nhiều người làm, mỗi người một lời mời.
Chia sẻ thư mục, không chia sẻ cả ổ. Tạo thư mục riêng cho mỗi dự án với người ngoài, chỉ chia sẻ thư mục đó. Tránh dùng đường dẫn mở cho bất kỳ ai có đường dẫn với tài liệu nội bộ, vì đường dẫn bị chuyển tiếp thì không thu lại được ai đã mở.
Ghi ngày hết hạn ngay khi cấp. Một số bộ văn phòng cho đặt ngày hết hạn quyền chia sẻ. Nếu hệ thống không có, ghi ngày vào sổ và đặt lời nhắc. Hạn có thể gia hạn, nhưng phải có người quyết định gia hạn.
Người ngoài vào sổ như nhân viên. Sổ tài khoản có thêm một cột "bên ngoài" và tên đơn vị. Khi rà soát định kỳ, nhóm này được kiểm trước vì là nhóm dễ sót nhất.
Khi bên ngoài là một nhóm chứ không phải một người
Với người làm tự do, quyền gắn với một con người. Với đơn vị chạy quảng cáo, công ty dịch vụ kế toán hay đơn vị làm web, bên kia là một nhóm, và nhóm đó thay người thường xuyên. Người chạy quảng cáo cho bạn tháng này có thể đã nghỉ ở agency vào tháng sau, nhưng tài khoản cá nhân của họ vẫn còn vai trò trên tài khoản quảng cáo của bạn.
Cách xử lý là thoả thuận ngay từ đầu: bên kia chỉ định một đầu mối, gửi danh sách người sẽ được cấp quyền, và báo cho bạn trong vòng vài ngày khi có người rời nhóm hoặc thay người. Bạn mời từng người theo danh sách, ghi vào sổ dưới tên đơn vị. Khi nhận được báo thay người, gỡ người cũ trước, mời người mới sau.
Một số nền tảng quảng cáo và quản lý doanh nghiệp cho phép kết nối giữa tài khoản doanh nghiệp của bạn và tài khoản doanh nghiệp của agency, để agency tự quản lý người của họ trong phạm vi bạn giao. Cách này tiện, nhưng đồng nghĩa bạn không còn thấy trực tiếp từng người bên kia. Nếu dùng, hãy giới hạn phạm vi tài sản được chia sẻ, và định kỳ hỏi agency danh sách người đang có quyền. Cách cài cụ thể thì tra trợ giúp chính thức của nền tảng, vì giao diện đổi thường xuyên.
Yêu cầu tối thiểu với phía người ngoài
Bật xác thực hai bước trên tài khoản dùng để vào hệ thống của bạn. Bạn không quản được tài khoản của họ, nhưng có thể đặt điều kiện. Một số bộ văn phòng cho buộc người được mời phải có xác thực hai bước; nếu không có tính năng này, ghi yêu cầu vào thoả thuận.
Không chuyển tiếp lời mời cho người khác. Lời mời gửi cho ai thì người đó dùng. Nếu cần thêm người, bên kia báo để bạn mời trực tiếp.
Không tải dữ liệu khách hàng về máy cá nhân khi không cần. Làm việc trực tiếp trên hệ thống của công ty. Khi bắt buộc phải tải, xoá sau khi xong và xác nhận bằng một dòng tin nhắn khi kết thúc hợp tác.
Báo ngay khi nghi tài khoản bị lộ. Người ngoài bị chiếm tài khoản thì kẻ xấu cũng vào được hệ thống của bạn. Thoả thuận một kênh báo nhanh để bạn gỡ quyền kịp thời.
Khi kết thúc hợp tác: thu quyền theo sổ
Ngày kết thúc hợp đồng hoặc nghiệm thu dự án nên được xử lý như ngày cuối của một nhân viên, nhưng gọn hơn vì người ngoài có ít quyền hơn.
- Xác nhận với người ngoài rằng mọi tệp sản phẩm đã được giao vào thư mục của công ty, không chỉ nằm trong ổ đĩa của họ.
- Gỡ quyền theo từng dòng trong sổ: thư mục, vai trò trên website, fanpage, tài khoản quảng cáo, phần mềm.
- Đổi mật khẩu của bất kỳ tài khoản nào từng được chia sẻ mật khẩu cho người ngoài, dù chỉ một lần, kể cả wifi.
- Kiểm danh sách người có quyền trên các tài sản số để chắc không còn người lạ do bên kia thêm vào trong thời gian hợp tác.
- Ghi ngày thu quyền vào sổ, đóng dòng người ngoài đó.
Nếu sau này cần làm tiếp, mời lại từ đầu thay vì giữ quyền treo "phòng khi cần". Mời lại mất vài phút; quyền treo có thể tồn tại nhiều năm.
Hợp đồng với người ngoài: chỉ nguyên tắc, chi tiết hỏi luật sư
Quyền truy cập đi kèm trách nhiệm về thông tin. Khi người ngoài vào được dữ liệu khách hàng, chứng từ kế toán hay tài liệu nội bộ, hợp đồng nên có điều khoản về bảo mật thông tin, phạm vi sử dụng dữ liệu, việc trả lại hoặc xoá dữ liệu khi kết thúc, và quyền đối với sản phẩm làm ra. Nếu người ngoài xử lý dữ liệu cá nhân của khách thay cho công ty, còn có nghĩa vụ theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các văn bản hướng dẫn hiện hành.
Nội dung chi tiết của những điều khoản này phụ thuộc loại công việc và nên được luật sư soạn hoặc xem lại. Phía quản trị quyền chỉ cần đảm bảo hai điều: quyền cấp không rộng hơn phạm vi hợp đồng, và có ngày thu quyền khớp với ngày kết thúc hợp đồng.
Một lưu ý thực tế: nhiều cộng tác viên làm cho nhiều khách cùng lúc, có khi cả đối thủ của bạn. Đó không phải lỗi của họ mà là bản chất nghề tự do. Chính vì vậy quyền phải hẹp và có hạn, chứ không phải vì nghi ngờ con người cụ thể.
Ví dụ giả định: quán cà phê ở Huế thuê người làm nội dung
Một quán cà phê nhỏ ở Huế, ví dụ giả định, thuê một người làm tự do viết bài và đăng fanpage trong ba tháng. Lần trước, chủ quán đưa luôn mật khẩu tài khoản cá nhân đang quản trị fanpage. Hết hợp đồng, chủ quán quên đổi mật khẩu, và mấy tháng sau mới biết tài khoản vẫn đăng nhập ở một thiết bị lạ.
Lần này, chủ quán mời người làm nội dung vào fanpage bằng tài khoản của họ, với vai trò chỉ đủ để soạn và đăng bài, không có quyền quản trị. Một thư mục ảnh riêng được chia sẻ, có ngày hết hạn trùng ngày kết thúc hợp đồng. Sổ ghi ba dòng.
Ngày kết thúc, chủ quán gỡ vai trò trên fanpage, thư mục tự hết hạn, xác nhận ảnh gốc đã nằm trong ổ của quán. Mười phút. Người làm nội dung cũng thấy thoải mái hơn, vì họ không muốn giữ mật khẩu của khách.
Câu hỏi thường gặp
Cộng tác viên đòi quyền quản trị vì nói không có thì không làm được, xử lý sao?
Hỏi cụ thể họ cần làm thao tác nào. Phần lớn việc cần vai trò thấp hơn quản trị. Nếu thật sự cần quyền quản trị cho một việc, cấp có thời hạn ngắn, theo dõi và thu lại ngay khi xong. Không bao giờ giao quyền chủ sở hữu.
Có nên dùng đường dẫn chia sẻ ai có đường dẫn cũng mở được để gửi tài liệu cho người ngoài không?
Chỉ với tài liệu không nhạy cảm và đã sẵn sàng công khai. Tài liệu nội bộ nên chia sẻ đích danh cho tài khoản của người nhận. Đường dẫn mở có thể bị chuyển tiếp mà bạn không biết, và không thu lại được những người đã tải về.
Kế toán thuê ngoài có nên được lập lệnh chuyển khoản không?
Có thể lập lệnh nếu hợp đồng giao việc đó, nhưng quyền duyệt lệnh nên ở chủ doanh nghiệp hoặc người trong công ty. Tách người lập và người duyệt là nguyên tắc cơ bản, với người ngoài càng cần. Danh mục ngân hàng điện tử có bài riêng về phần này.
Người làm website cũ không chịu trả quyền quản trị thì sao?
Nếu tên miền và hosting đứng tên doanh nghiệp, công ty có thể làm việc với nhà cung cấp qua kênh chính thức để lấy lại quyền. Nếu đứng tên người làm web, cần thương lượng và hỏi luật sư. Bài học là từ đầu tài sản số phải đứng tên doanh nghiệp.
Có cần ghi sổ cho người ngoài chỉ làm vài ngày không?
Có, và càng ngắn càng dễ quên. Một dòng trong sổ với ngày hết hạn là đủ. Phần lớn sự cố quyền treo bắt đầu từ những lần cấp cho xong việc vài hôm rồi không ai nhớ thu.
Nhờ chatbot soạn điều khoản bảo mật cho hợp đồng với cộng tác viên được không?
Dùng để có bản nháp ý tưởng thì được, nhưng không đưa tên đối tác, nội dung dự án thật vào. Bản cuối cần luật sư xem, vì điều khoản sai hoặc không phù hợp luật hiện hành có thể không có giá trị khi cần dùng đến.