Khi một nhân viên đột ngột không đi làm và không liên lạc được, việc cần làm trong 24 giờ đầu là xác minh tình hình, rồi theo thứ tự: chặn quyền tiền, giữ quyền quản trị, khoá các tài khoản thao tác, chuyển công việc đang chạy cho người khác, và ghi lại mọi bước. Không đoán mật khẩu, không đăng nhập bằng tài khoản của người đó, không tìm cách vượt qua xác thực.
Trường hợp này khó hơn nghỉ việc thông thường vì không có ngày báo trước, không có bàn giao, và đôi khi không rõ người đó bỏ việc, gặp chuyện, hay chỉ ốm và quên báo. Bài này giúp chủ doanh nghiệp nhỏ hành động đủ nhanh để bảo vệ công ty mà vẫn đủ thận trọng với một người có thể đang gặp khó khăn thật. Phần thủ tục chấm dứt hợp đồng, kỷ luật lao động là việc của nhân sự và luật sư, không bàn ở đây.
Bốn giờ đầu: xác minh trước, khoá sau
Phản ứng đầu tiên của nhiều chủ doanh nghiệp là khoá hết. Nên dành vài giờ để xác minh, vì khoá nhầm một người đang nằm viện là chuyện khó gỡ về sau.
- Liên lạc qua mọi kênh hợp lý: gọi, nhắn, liên hệ người thân trong hồ sơ nhân sự nếu có. Ghi lại giờ liên lạc và kết quả.
- Hỏi đồng nghiệp gần nhất: người đó có nói gì, có dấu hiệu gì trong mấy ngày qua không.
- Xem nhanh tình trạng các tài khoản quan trọng: còn quyền quản trị không, có thay đổi bất thường như thêm người lạ, đổi thư khôi phục không. Chỉ xem từ tài khoản quản trị của công ty, trong phạm vi đã thông báo với nhân viên.
- Quyết định: nếu có dấu hiệu gây hại hoặc đã quá nửa ngày làm việc không liên lạc được, chuyển sang bước khoá. Nếu xác minh được là ốm, gặp chuyện, xử lý như nghỉ dài ngày đột xuất.
Bốn giờ không phải con số cứng. Với vị trí giữ quyền tiền lớn, bạn có thể chặn quyền tiền ngay lập tức mà chưa cần xác minh xong, vì chặn quyền tiền gần như không gây hại cho người vắng mặt.
Thứ tự khoá theo mức tác động
Khi đã quyết định khoá, làm theo thứ tự từ quyền gây thiệt hại lớn nhất. Bảng sau là khung chung; công ty bạn có thể thiếu hoặc thừa vài dòng.
| Thứ tự | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 | Chặn quyền lập, duyệt lệnh trên ngân hàng điện tử, khoá thẻ công ty, tạm ngưng chữ ký số nếu người đó giữ | Liên hệ ngân hàng và tổ chức cung cấp qua kênh chính thức |
| 2 | Kiểm quyền quản trị fanpage, tài khoản quảng cáo, tên miền, bộ văn phòng; nếu người đó là quản trị viên, công ty dùng quản trị viên khác hạ vai trò của họ | Nếu không còn quản trị viên nào khác, xem phần lấy lại quyền |
| 3 | Khoá tài khoản bộ văn phòng, hộp thư, đăng xuất mọi phiên | Tạm khoá, không xoá |
| 4 | Khoá tài khoản phần mềm bán hàng, kế toán, kho | Giữ lịch sử thao tác |
| 5 | Gỡ khỏi nhóm trò chuyện với khách, nhà cung cấp, đổi mật khẩu tài khoản dùng chung mà người đó biết | Báo đầu mối mới cho đối tác |
| 6 | Đổi mã cửa, mật khẩu wifi nội bộ, vô hiệu thẻ ra vào | Thu chìa khoá khi có thể |
Mỗi dòng làm xong ghi giờ và người làm vào sổ. Bản ghi này cần cho bất kỳ trao đổi pháp lý nào sau đó và cho chính công ty khi rút kinh nghiệm.
Khi nhân viên bỏ việc đang giữ quyền chủ một tài khoản
Tình huống khó nhất là khi người bỏ việc đang là quản trị viên duy nhất hoặc chủ sở hữu của một tài sản số: fanpage tạo bằng tài khoản cá nhân của họ, tên miền đăng ký bằng thư điện tử của họ, tài khoản quảng cáo gắn phương thức thanh toán của họ. Công ty không có tài khoản nào để hạ vai trò người kia.
Trong trường hợp này, việc duy nhất nên làm là đi qua kênh hỗ trợ chính thức của nền tảng hoặc nhà đăng ký tên miền, chứng minh quyền của doanh nghiệp bằng giấy tờ như giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, hoá đơn thanh toán dịch vụ, hợp đồng. Mỗi nền tảng có quy trình riêng và thay đổi theo thời gian, nên bạn tra trang trợ giúp chính thức. Không thuê người lạ "lấy lại fanpage", không tìm cách đoán mật khẩu hay chiếm phiên đăng nhập; những việc đó vừa có thể vi phạm pháp luật vừa thường làm tình hình tệ hơn.
Song song, liên lạc với người bỏ việc bằng văn bản, đề nghị bàn giao quyền một cách lịch sự và có thời hạn. Nếu cần thêm biện pháp pháp lý, hỏi luật sư. Danh mục rà soát và xử lý sự cố của trang có bài riêng về mất quyền quản trị fanpage hay tên miền.
Công việc đang chạy: giữ khách, giữ đơn
Liệt kê việc đang dở trong ngày đầu. Từ sổ giao việc, nhóm trò chuyện, phần mềm bán hàng: đơn nào đang xử lý, khách nào đang chờ trả lời, lịch hẹn nào sắp tới. Giao từng việc cho người cụ thể.
Cài chuyển tiếp hoặc trả lời tự động trên hộp thư. Sau khi khoá, bật trả lời tự động báo người liên hệ thay, hoặc cài chuyển tiếp thư công việc sang người phụ trách mới, theo quy định nội bộ đã thông báo. Không đọc thư riêng tư không liên quan công việc.
Báo cho khách và đối tác ở mức cần thiết. Một câu như "từ hôm nay đầu mối phụ trách của anh chị là người này" là đủ. Không kể chuyện nội bộ, không nói xấu người đã nghỉ.
Kiểm các dịch vụ trả phí đứng tên người đó. Có những gói phần mềm, dịch vụ đăng ký bằng thẻ hoặc tài khoản của nhân viên rồi công ty hoàn tiền. Khi người đó biến mất, gói có thể hết hạn hoặc bị huỷ đúng lúc đang cần. Ghi lại để chuyển sang thanh toán của công ty.
Thận trọng với người có thể đang gặp chuyện
Không phải ai không đến làm cũng là bỏ việc. Có người gặp tai nạn, có người gặp biến cố gia đình, có người rơi vào khủng hoảng tinh thần. Vì vậy mọi thao tác trong 24 giờ đầu nên là tạm khoá chứ không phải xoá, chuyển quyền chứ không phải huỷ tài khoản. Nếu sau đó biết người đó gặp chuyện, công ty có thể mở lại theo cách xử lý nghỉ dài ngày đột xuất mà không mất dữ liệu.
Cách nói chuyện với đồng nghiệp cũng quan trọng. Chỉ thông báo ở mức cần cho công việc: ai phụ trách thay, việc gì đã được chuyển. Tránh suy đoán lý do trong nhóm, vì tin đồn lan nhanh ở công ty nhỏ và có thể gây tổn thương cho người vắng mặt cũng như tạo rủi ro pháp lý cho công ty. Nếu đồng nghiệp hỏi, câu trả lời đủ dùng là công ty đang liên hệ và sẽ thông báo khi có thông tin chính thức; còn lại, mọi người tập trung giữ cho khách không bị ảnh hưởng.
Các bước như thông báo bằng văn bản, thời hạn để người lao động trở lại, xử lý kỷ luật hay chấm dứt hợp đồng phải theo Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành. Đừng lấy việc đã khoá tài khoản làm căn cứ cho rằng hợp đồng đã chấm dứt; hãy hỏi luật sư hoặc người làm nhân sự có kinh nghiệm.
Chuẩn bị từ trước: một trang ứng phó cho ngày xấu
Chuyện nhân viên bỏ việc đột ngột không báo trước được, nhưng việc chuẩn bị thì làm được từ lúc mọi thứ còn bình thường. Một trang giấy cất trong ổ đĩa của chủ doanh nghiệp, cập nhật mỗi khi có thay đổi lớn, gồm những mục sau:
- Danh sách các hệ thống quan trọng và ai đang là quản trị viên của từng hệ thống, ít nhất hai người cho mỗi hệ thống.
- Cách liên hệ kênh hỗ trợ chính thức của ngân hàng, tổ chức cung cấp chữ ký số, nhà đăng ký tên miền, nhà cung cấp phần mềm bán hàng. Ghi tên kênh và cách tìm, không cần ghi mật khẩu.
- Nơi để giấy tờ chứng minh quyền của doanh nghiệp: giấy chứng nhận đăng ký, hợp đồng dịch vụ, hoá đơn thanh toán tên miền, hosting, quảng cáo.
- Danh sách tài khoản dùng chung còn tồn tại và ai biết mật khẩu, để biết phải đổi những gì khi một người rời đi bất ngờ.
- Tên người được giao thực hiện thao tác khoá khi chủ doanh nghiệp vắng, và giới hạn quyền của người đó.
- Thứ tự khoá như bảng ở trên, viết sẵn theo hệ thống thật của công ty.
Trang này không chứa mật khẩu, nên có thể chia sẻ cho người dự phòng. Thời gian bỏ ra để soạn chỉ khoảng một buổi chiều, nhưng vào ngày có chuyện, nó tiết kiệm hàng giờ hoảng loạn và giảm khả năng làm sai thứ tự.
Sau sự cố: ba việc để lần sau đỡ khổ
Một lần nhân viên bỏ việc đột ngột thường phơi ra đúng những chỗ yếu mà vòng đời tài khoản bình thường che đi. Việc đầu tiên sau khi tình hình ổn là ngồi lại ghi những gì đã xảy ra: quyền nào khó lấy lại nhất, mất bao lâu, thiếu giấy tờ gì. Bản ghi một trang này có giá trị hơn mọi lời khuyên chung.
Việc thứ hai là sửa chỗ phụ thuộc một người. Mỗi hệ thống quan trọng phải có ít nhất hai quản trị viên, trong đó một người là chủ doanh nghiệp hoặc người được uỷ quyền lâu dài. Tài sản số như fanpage, tên miền, tài khoản quảng cáo phải đứng tên doanh nghiệp, dùng thư điện tử của doanh nghiệp, không dùng tài khoản cá nhân của nhân viên.
Việc thứ ba là cập nhật sổ tài khoản cho đầy đủ. Nếu trong lúc xử lý bạn phát hiện quyền chưa từng ghi, đó là dấu hiệu sổ đang thiếu ở những người khác nữa. Lên lịch một lần rà toàn bộ, theo hướng dẫn ở danh mục rà soát định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Có được đăng nhập vào tài khoản công ty của nhân viên bỏ việc để lấy dữ liệu không?
Không nên đăng nhập bằng danh tính của họ. Cách đúng là dùng quyền quản trị của công ty để khoá tài khoản, chuyển quyền sở hữu dữ liệu sang người khác qua các tính năng của trang quản trị. Mọi việc truy cập dữ liệu trong hộp thư nhân viên nên theo quy định nội bộ đã thông báo và hỏi luật sư khi chưa rõ.
Bao lâu thì nên coi là bỏ việc để khoá tài khoản?
Không có con số chung cho phần quyền truy cập. Quyền tiền và quyền quản trị có thể chặn ngay khi thấy rủi ro, vì không hại gì cho người vắng. Các tài khoản khác có thể tạm khoá sau nửa ngày đến một ngày không liên lạc được. Về mặt hợp đồng thì phải theo luật, không suy ra từ việc khoá.
Nhân viên bỏ việc mang theo điện thoại công ty thì làm gì?
Nếu điện thoại có tài khoản công ty, dùng trang quản trị để đăng xuất và xoá dữ liệu công ty khỏi thiết bị nếu tính năng này đã được bật và thông báo trước. Đổi phương thức xác thực của các tài khoản gắn với số điện thoại đó. Việc đòi lại tài sản thì làm bằng văn bản, hỏi luật sư khi cần.
Có nên báo công an khi nhân viên bỏ việc mang theo dữ liệu?
Đó là quyết định pháp lý cần có tư vấn. Trước hết hãy ghi lại bằng chứng một cách hợp pháp: nhật ký của hệ thống, thời điểm, loại dữ liệu. Sau đó hỏi luật sư về hướng xử lý phù hợp. Không tự ý công khai trên mạng xã hội.
Làm sao biết nhân viên đó đang giữ những quyền gì nếu sổ không đầy đủ?
Tra trang quản trị của từng hệ thống chính để xem danh sách người dùng, hỏi đồng nghiệp làm cùng, xem danh sách thành viên các nhóm trò chuyện công việc, và kiểm danh sách người có quyền trên fanpage, tài khoản quảng cáo, nhà đăng ký tên miền. Sau sự cố, cập nhật sổ cho đầy đủ.
Nếu nhân viên quay lại sau vài ngày và có lý do chính đáng thì sao?
Mở lại tài khoản theo danh sách chuẩn của vị trí, giải thích rằng việc khoá là thủ tục bảo vệ chung chứ không phải kết luận. Nhờ đã chỉ tạm khoá và chuyển quyền, dữ liệu vẫn còn nguyên. Phần thủ tục lao động về những ngày vắng thì làm với nhân sự.