Với nhân viên thời vụ, cách gọn nhất là lập sẵn một vai trò thời vụ hẹp trên từng hệ thống, cấp tài khoản riêng cho từng người theo lô trong một buổi, đặt ngày hết hạn chung bằng ngày kết thúc mùa, và thu toàn bộ trong một buổi khi hết mùa. Không dùng chung một tài khoản cho cả nhóm thời vụ, dù chỉ làm ba tuần.
Dịp Tết, mùa lễ hội, mùa tựu trường hay các đợt khuyến mãi lớn trên sàn, nhiều cửa hàng và xưởng nhỏ nhận thêm năm, mười, có khi hai mươi người làm ngắn hạn. Áp lực thời gian khiến việc cấp quyền thường bị làm tắt nhất. Bài này dành cho chủ cửa hàng, chủ kho, quản lý ca muốn có một cách làm lặp lại được mỗi mùa mà không mất ngày. Phần tuyển dụng, hợp đồng thời vụ, thuế và bảo hiểm thuộc nhân sự và luật sư, ở đây chỉ bàn quyền truy cập.
Rủi ro riêng của mùa cao điểm
Mùa cao điểm có ba yếu tố khiến quyền truy cập dễ vỡ cùng lúc. Một là nhiều người mới vào cùng lúc, chưa quen quy trình, trong khi người cũ quá bận để kèm. Hai là lượng tiền và hàng đi qua cửa hàng lớn hơn bình thường nhiều lần, nên một thao tác sai hay một lần gian lận cũng có giá trị lớn hơn. Ba là sau mùa, mọi người mệt, nghỉ Tết, quay lại thì quên mất còn bao nhiêu tài khoản thời vụ đang mở.
Kẻ lừa đảo cũng biết mùa cao điểm. Tin nhắn giả danh chủ cửa hàng nhờ chuyển khoản gấp, giả danh đơn vị vận chuyển xin mã xác nhận, thường nhắm vào người mới vì họ chưa biết giọng điệu thật của chủ. Phần nhận diện lừa đảo có ở các trang về bảo mật; về phía phân quyền, điều quan trọng là người thời vụ không có quyền nào để kẻ lừa đảo lợi dụng được: không quyền chuyển tiền, không quyền đổi thông tin tài khoản nhận tiền, không quyền xem dữ liệu khách hàng đầy đủ.
Vì vậy chuẩn bị nên làm trước mùa ít nhất một tuần, khi còn thời gian suy nghĩ.
Vai trò thời vụ trên từng hệ thống
Thay vì cấp cho mỗi người thời vụ một bộ quyền tuỳ ý, bạn tạo sẵn một vai trò tên rõ ràng, ví dụ "thời vụ bán hàng", "thời vụ đóng gói", rồi gán. Bảng là ví dụ giả định cho một cửa hàng có kho và bán trên sàn.
| Hệ thống | Vai trò thời vụ được làm | Không được làm |
|---|---|---|
| Phần mềm bán hàng tại quầy | Tạo hoá đơn, nhận thanh toán theo giá có sẵn | Sửa giá, giảm giá ngoài chương trình, huỷ hoá đơn, xem báo cáo doanh thu |
| Phần mềm kho | Xác nhận xuất hàng theo đơn, quét mã hàng | Điều chỉnh tồn kho, nhập hàng, xoá phiếu |
| Hệ thống đơn trên sàn thương mại điện tử | Xem đơn cần đóng gói, in phiếu giao | Trả lời khách, hoàn tiền, sửa thông tin cửa hàng |
| Nhóm trò chuyện nội bộ | Nhóm riêng của ca thời vụ | Nhóm chung của cả công ty, nhóm với nhà cung cấp |
| Wifi | Mạng dành cho khách hoặc mạng riêng thời vụ | Mạng nội bộ có máy kế toán, camera |
Nếu phần mềm không cho tạo vai trò mới, dùng vai trò thấp nhất có sẵn và tắt bớt quyền nếu có thể. Tra trợ giúp chính thức của phần mềm để biết cách làm, vì mỗi nhà cung cấp đặt tên mục khác nhau.
Cấp tài khoản theo lô trong một buổi
Khi đã có vai trò thời vụ, việc cấp cho mười người có thể xong trong một buổi sáng nếu làm theo thứ tự:
- Lập danh sách người thời vụ với họ tên, vị trí, ngày bắt đầu, ngày kết thúc dự kiến. Danh sách này chỉ lưu trong thư mục quản lý, không gửi lên nhóm chung.
- Tạo tài khoản riêng cho từng người trên các hệ thống cần thiết, gán vai trò thời vụ. Đặt tên đăng nhập theo một quy ước dễ nhận ra là thời vụ, để khi rà soát lọc được ngay.
- Đặt ngày hết hạn chung bằng ngày cuối mùa nếu hệ thống hỗ trợ; nếu không, ghi vào sổ với một dòng nhắc lịch.
- Buổi đầu tiên, tập trung cả lô, hướng dẫn đăng nhập, đặt mật khẩu riêng, và ba quy định: không cho người khác dùng tài khoản của mình, không làm theo tin nhắn nhờ chuyển tiền hay đổi thông tin dù xưng là ai, có gì lạ báo quản lý ca.
- Ghi tất cả vào sổ tài khoản, nhóm theo lô thời vụ của mùa đó.
Nếu có người vào muộn giữa mùa, cấp theo đúng cách trên, gán vào cùng lô để ngày thu chung.
Quản lý ca làm gì để người thời vụ không cần quyền cao
Thao tác vượt vai trò do quản lý ca làm bằng tài khoản của mình. Khi khách đổi ý cần huỷ hoá đơn, người thời vụ gọi quản lý ca. Quản lý ca đăng nhập tài khoản của chính mình để huỷ, nhật ký ghi đúng người. Không đọc mật khẩu của quản lý cho người thời vụ bấm hộ.
Đối soát cuối ca theo từng tài khoản. Vì mỗi người có tài khoản riêng, cuối ca có thể đối chiếu tiền và hàng theo từng người. Chênh lệch nhỏ được hỏi ngay trong ngày khi mọi người còn nhớ, thay vì dồn tới cuối mùa.
Không để máy quầy đăng nhập sẵn khi đổi ca. Người ca sau phải đăng xuất người ca trước rồi đăng nhập tài khoản của mình. Quy định này nghe nhỏ, nhưng là chỗ tài khoản riêng hay bị biến thành tài khoản chung trong mùa đông khách.
Chỉ một kênh nhận chỉ đạo. Nói rõ với người thời vụ rằng mọi yêu cầu về tiền, đổi thông tin, giao hàng đặc biệt chỉ đến từ quản lý ca trực tiếp tại chỗ. Tin nhắn từ số lạ xưng chủ cửa hàng thì không làm theo.
Người thời vụ nghỉ giữa mùa
Mùa cao điểm, có người làm vài ngày rồi xin nghỉ, có người không quay lại sau một ca mà không báo. Với lô đã cấp theo cách ở trên, xử lý rất đơn giản: khoá tài khoản của đúng người đó ngay trong ngày, gỡ khỏi nhóm trò chuyện ca, thu thẻ hoặc chìa khoá nếu có, ghi vào sổ. Không cần đổi mật khẩu của ai khác.
Nếu người nghỉ từng biết mã cửa kho hoặc mật khẩu wifi nội bộ, cân nhắc đổi ngay, nhất là ở nơi có hàng giá trị. Mùa cao điểm là lúc kho đầy nhất, cũng là lúc mã cửa cũ đáng giá nhất với người có ý xấu.
Người thay vào giữa mùa được cấp tài khoản mới theo cùng vai trò thời vụ, gán vào cùng lô để ngày thu chung không bị sót. Tránh cách "dùng tạm tài khoản của bạn vừa nghỉ" chỉ vì tài khoản đó đã có sẵn, vì lịch sử thao tác của hai người sẽ trộn lẫn, và nếu có chênh lệch sau này thì không ai phân định được.
Vì sao không dùng một tài khoản chung cho cả nhóm thời vụ
Lý do thường nghe là: làm có ba tuần, tạo mười tài khoản làm gì cho mất công. Nhưng mùa cao điểm là lúc chênh lệch tiền cuối ca, mất hàng, nhầm đơn xảy ra nhiều nhất. Với tài khoản chung, mỗi lần như vậy không thể biết ai đã làm, và cả nhóm thời vụ cùng bị nghi. Người làm ngay thẳng thấy bị đối xử bất công, còn người gian lận thì yên tâm.
Tài khoản chung còn có vấn đề khi một người nghỉ giữa chừng. Người đó vẫn biết mật khẩu, và muốn thu quyền thì phải đổi mật khẩu cho cả nhóm, giữa lúc đông khách nhất. Với tài khoản riêng, chỉ cần khoá một người.
Một số phần mềm tính phí theo số tài khoản, và chủ cửa hàng ngại trả thêm cho người làm vài tuần. Hãy hỏi nhà cung cấp về gói tài khoản ngắn hạn hoặc tính năng tạm khoá không tính phí. Nếu vẫn phải dùng chung ở một hệ thống ít rủi ro, ít nhất ghi sổ phân ca bằng tay và đổi mật khẩu ngay khi có người rời nhóm.
Ngày hết mùa: thu trong một buổi
Ngày kết thúc mùa nên đặt lịch trước, giao cho một người cụ thể. Danh sách việc:
- Khoá toàn bộ tài khoản trong lô thời vụ trên mọi hệ thống, theo sổ. Không chờ qua Tết.
- Giải tán hoặc xoá thành viên khỏi nhóm trò chuyện thời vụ.
- Đổi mật khẩu mạng wifi thời vụ, hoặc tắt mạng đó cho tới mùa sau.
- Thu thẻ ra vào, chìa khoá, đồng phục có gắn thẻ nếu có.
- Đổi mã cửa kho nếu người thời vụ từng được biết.
- Với người được giữ lại làm chính thức, chuyển tài khoản sang vai trò của vị trí chính thức thay vì giữ vai trò thời vụ.
- Ghi ngày thu vào sổ, đóng lô. Sau một thời gian, xoá các tài khoản đã khoá theo chính sách lưu trữ của công ty, sau khi chắc không cần tra lịch sử nữa.
Nếu năm sau người thời vụ cũ quay lại, cấp tài khoản mới theo lô mới thay vì mở lại tài khoản cũ. Tài khoản cũ có thể mang theo những quyền đã thay đổi, và mở lại lẻ tẻ làm rối sổ.
Ví dụ giả định: kho quà Tết ở Bắc Ninh
Một cơ sở đóng giỏ quà Tết ở Bắc Ninh, ví dụ giả định, nhận mười hai người thời vụ trong năm tuần. Năm trước, cả nhóm dùng chung một tài khoản kho, kết quả là cuối mùa lệch gần trăm hộp mà không lần ra được ở khâu nào.
Năm nay, chủ cơ sở tạo vai trò "đóng gói thời vụ" trên phần mềm kho, chỉ cho quét mã xuất theo đơn. Mười hai tài khoản tạo trong một buổi sáng, tên đăng nhập bắt đầu bằng cùng một tiền tố, ngày hết hạn đặt sẵn. Buổi đầu tiên, quản lý kho dành hai mươi phút hướng dẫn và nhắc ba quy định.
Hết mùa, toàn bộ tài khoản khoá trong một buổi chiều, hai người được giữ lại được chuyển sang vai trò kho chính thức. Cuối mùa vẫn có lệch vài hộp, nhưng lần ra được ở đơn nào, ca nào, và hoá ra phần lớn là do quét trùng chứ không phải mất.
Câu hỏi thường gặp
Người thời vụ chỉ làm vài ngày có cần tài khoản riêng không?
Nếu họ chạm vào tiền hoặc hàng, có. Vài ngày ở mùa cao điểm có thể bằng cả tháng bình thường về giá trị giao dịch. Với việc không đụng hệ thống như bốc xếp, chỉ cần ghi tên vào sổ phân ca và không cấp tài khoản nào.
Có nên cho người thời vụ dùng điện thoại cá nhân để đăng nhập phần mềm bán hàng không?
Tốt nhất dùng thiết bị của cửa hàng đặt tại quầy. Nếu buộc phải dùng điện thoại cá nhân, vai trò thời vụ phải thật hẹp, và ngày cuối phải đăng xuất phiên trên thiết bị đó qua trang quản trị. Không lưu dữ liệu khách trên máy cá nhân.
Người thời vụ làm ở nhiều chi nhánh thì cấp thế nào?
Gán vai trò thời vụ cho đúng những chi nhánh họ làm, không cấp cho toàn hệ thống. Nếu phần mềm không phân quyền theo chi nhánh, cân nhắc mỗi chi nhánh một tài khoản để tách lịch sử thao tác.
Ai nên là người cấp và thu tài khoản thời vụ?
Một người giữ quản trị duy nhất cho cả mùa, thường là chủ hoặc quản lý cửa hàng. Quản lý ca chỉ báo danh sách, không tự tạo tài khoản. Một đầu mối giúp sổ không bị lệch giữa các ca.
Có cần cho người thời vụ ký cam kết bảo mật không?
Nên có một trang quy định sử dụng hệ thống mà người thời vụ đọc và ký xác nhận, ngắn gọn, dễ hiểu. Cam kết mang tính pháp lý như bảo mật thông tin, bồi thường thì đưa vào hợp đồng thời vụ và hỏi luật sư để làm đúng quy định hiện hành.
Sau mùa có nên xoá ngay tài khoản thời vụ không?
Khoá ngay, xoá sau. Giữ ở trạng thái khoá một thời gian để tra lại khi có khiếu nại của khách, đối chiếu kho cuối năm hay quyết toán. Khi hết thời gian lưu theo chính sách của công ty thì xoá.