Trong phần mềm bán hàng, nút điều chỉnh tồn kho làm một việc rất đơn giản: sửa con số tồn trên máy cho bằng con số đếm được trên kệ. Vì đơn giản nên nó dễ bị dùng sai. Hàng mất thì điều chỉnh giảm cho khớp, hàng thừa vì nhập sai thì điều chỉnh tăng cho khớp, và cuối cùng sổ kho lúc nào cũng đẹp mà không ai biết hàng đã đi đâu.
Cách đếm, cách kiểm kê và cách tìm nguyên nhân chênh lệch đã có nhiều bài ở các trang về kiểm soát và kho vận. Bài này chỉ nói về quyền: ai được tạo phiếu nhập, ai được sửa hay xoá phiếu nhập, ai đếm, ai được bấm điều chỉnh, và vì sao bốn việc đó không nên nằm trong tay một người.
Bốn việc với tồn kho, bốn loại quyền
Tồn kho trên phần mềm thay đổi qua bốn cửa chính. Mỗi cửa là một quyền riêng, và chủ cửa hàng nên biết ai đang giữ từng cửa.
| Việc | Làm thay đổi tồn kho thế nào | Ai nên giữ |
|---|---|---|
| Tạo phiếu nhập hàng từ nhà cung cấp | Cộng hàng vào kho, ghi giá vốn | Thủ kho hoặc quản lý; giá do kế toán hay chủ kiểm |
| Sửa, xoá phiếu nhập đã lưu | Thay đổi số hàng và giá vốn trong quá khứ | Chỉ chủ hoặc kế toán, có lý do |
| Tạo phiếu kiểm kê, nhập số đếm | Chưa đổi tồn, chỉ ghi số đếm thực tế | Người đếm, có thể là thủ kho cùng một người khác |
| Duyệt điều chỉnh theo phiếu kiểm kê | Đổi tồn trên máy bằng số đếm, ghi nhận hao hụt hoặc thừa | Chủ hoặc kế toán, không phải người quản lý hàng |
| Điều chỉnh tồn trực tiếp không qua kiểm kê | Đổi tồn ngay | Tắt với mọi người nếu được; nếu không, chỉ chủ |
Dòng cuối là chỗ hở lớn nhất. Nhiều phần mềm cho phép sửa thẳng số tồn của một mặt hàng mà không cần phiếu kiểm kê. Nếu phần mềm bạn đang dùng có cách bắt buộc mọi điều chỉnh đi qua phiếu kiểm kê, nên bật; nếu không, ít nhất giữ quyền này cho riêng chủ.
Vì sao người quản lý hàng không nên tự duyệt chênh lệch
Người quản lý hàng là thủ kho, hoặc quản lý cửa hàng khi không có thủ kho. Họ chịu trách nhiệm về hàng trên kệ, nên chênh lệch kho phản ánh trực tiếp công việc của họ. Nếu chính họ duyệt điều chỉnh, thì mọi chênh lệch, dù do hao hụt tự nhiên, do nhập sai hay do mất hàng, đều có thể biến mất trước khi chủ nhìn thấy. Không cần ai có ý xấu; chỉ cần người làm muốn sổ sạch cho đỡ bị hỏi là đủ.
Tách người duyệt ra không có nghĩa là nghi ngờ thủ kho. Nó tạo ra một điểm dừng, nơi chênh lệch được nhìn bởi người không trực tiếp chịu trách nhiệm về hàng. Ở điểm dừng đó, chủ hay kế toán hỏi vài câu: chênh lệch này có lặp lại không, mặt hàng nào, có liên quan tới đợt nhập nào không. Phần lớn câu trả lời là nhập nhầm mã, hàng vỡ chưa ghi, khách trả hàng chưa nhập lại; nhưng chính việc hỏi giúp sửa quy trình cho lần sau.
Ở cửa hàng rất nhỏ, chủ kiêm luôn quản lý hàng. Khi đó tách nhiệm không làm được trọn vẹn, nhưng vẫn có cách bù: thỉnh thoảng nhờ kế toán dịch vụ hay một người tin cậy đếm thử ngẫu nhiên vài mặt hàng giá trị cao, và giữ lại mọi phiếu kiểm kê thay vì sửa tồn trực tiếp.
Phiếu nhập kho: quyền tạo khác quyền sửa
Tạo phiếu nhập là việc hằng ngày. Thủ kho hoặc quản lý ca nhận hàng, đếm, tạo phiếu nhập trong phần mềm. Quyền này cần rộng vừa đủ để hàng về là nhập ngay, không để hàng nằm ngoài sổ qua đêm.
Sửa hoặc xoá phiếu nhập đã lưu là việc hiếm. Khi phiếu đã lưu, nó đã ảnh hưởng tồn kho và giá vốn. Sửa lại số lượng hay xoá phiếu là sửa lịch sử. Quyền này nên chỉ ở chủ hoặc kế toán, và mỗi lần sửa nên có lý do.
Phiếu nhập sai thì làm phiếu điều chỉnh, không sửa phiếu gốc. Nếu phần mềm cho phép, cách sạch là giữ nguyên phiếu sai và tạo phiếu trả hàng hoặc phiếu điều chỉnh đi kèm. Nhìn vào lịch sử, ai cũng thấy chuyện gì đã xảy ra.
Giá trên phiếu nhập cần người thứ hai nhìn. Giá nhập quyết định giá vốn, mà giá vốn quyết định lãi và cả khoá chặn bán dưới giá vốn. Thủ kho có thể nhập số lượng, còn giá thì kế toán hoặc chủ đối chiếu với hoá đơn nhà cung cấp.
Quy trình kiểm kê có tách quyền cho cửa hàng nhỏ
Một vòng kiểm kê gọn, đi theo tách quyền, cho cửa hàng hoặc kho vài trăm mã hàng:
- Chủ hoặc kế toán tạo phiếu kiểm kê cho nhóm hàng cần đếm, có ngày giờ.
- Hai người đếm, ít nhất một người không phải thủ kho. Nhập số đếm vào phiếu bằng tài khoản của người đếm.
- Phần mềm so số đếm với số tồn trên máy và liệt kê chênh lệch. Lúc này tồn kho chưa đổi.
- Thủ kho xem chênh lệch, ghi giải thích cho từng dòng lớn: nhập nhầm mã, hàng vỡ chưa ghi, phiếu chuyển chưa nhận.
- Chủ hoặc kế toán đọc giải thích, hỏi lại nếu cần, rồi duyệt điều chỉnh bằng tài khoản của mình.
- Lưu phiếu kiểm kê đã duyệt. Mỗi quý, xem tổng giá trị điều chỉnh giảm theo nhóm hàng và theo người quản lý.
Cách đếm nhanh, đếm cuốn chiếu, dùng điện thoại quét mã vạch đã có ở các trang về kiểm soát kho. Phần của trang này là bảo đảm người đếm, người giải thích và người duyệt được phần mềm ghi lại là những người khác nhau.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị bỏ qua: người đếm phải nhập số bằng tài khoản của chính mình, không đọc số cho thủ kho gõ hộ. Nếu mọi số đếm đều do một tài khoản nhập, phiếu kiểm kê trên máy trông như chỉ một người làm, và tách nhiệm trên giấy không còn dấu vết trong phần mềm. Với kho nhỏ không đủ máy, người đếm thứ hai có thể ký vào bản in phiếu đếm, cất kèm phiếu kiểm kê đã duyệt.
Dấu hiệu quyền kho đang lỏng
Khi rà phân quyền mỗi quý, xem riêng phần kho với những câu hỏi:
- Có điều chỉnh tồn nào không gắn với phiếu kiểm kê không? Nếu có, ai làm?
- Thủ kho có quyền duyệt điều chỉnh không? Nếu có, thu lại.
- Có phiếu nhập nào bị sửa số lượng sau nhiều ngày, hoặc bị xoá không? Lý do là gì?
- Điều chỉnh giảm có dồn vào một nhóm hàng giá trị cao, hoặc ngay sau các đợt hàng về không?
- Nhân viên bán hàng có quyền nhập kho hay điều chỉnh tồn không? Thường là không cần.
- Tài khoản của người đã nghỉ việc hay chuyển vị trí có còn quyền kho không?
Những câu hỏi này không cần phần mềm đặc biệt. Bạn lọc nhật ký thao tác theo loại phiếu kho và đối chiếu với danh sách quyền. Nếu cần, xuất ra bảng tính, thay tên người bằng mã, và nhờ chatbot gom theo người và theo tuần; đối chiếu lại kết quả với dữ liệu gốc trước khi kết luận.
Khi thủ kho nghỉ việc hay chuyển vị trí
Thủ kho rời vị trí là thời điểm tồn kho trên máy và tồn kho thật dễ tách nhau nhất, vì người hiểu rõ những chỗ chưa khớp sắp không còn ở đó. Trước ngày cuối của họ, nên có một vòng kiểm kê bàn giao: người cũ và người mới cùng đếm, chủ hoặc kế toán có mặt, chênh lệch được ghi giải thích và duyệt trước khi người cũ đi. Kiểm kê bàn giao không cần đếm toàn bộ nếu kho lớn; tập trung vào nhóm hàng giá trị cao và nhóm hay có chênh lệch.
Về quyền, ngày người cũ thôi giữ kho là ngày tài khoản của họ mất quyền tạo phiếu nhập, nhập số kiểm kê và mọi quyền liên quan tới kho. Nếu họ chuyển sang vị trí khác trong cửa hàng, ví dụ bán hàng, thì đổi vai trò chứ không cộng thêm vai trò mới vào vai trò cũ. Quyền cộng dồn qua nhiều lần chuyển vị trí là kiểu tài khoản quá quyền hay gặp nhất ở doanh nghiệp nhỏ.
Người mới nhận kho không nên dùng lại tài khoản của người cũ, kể cả khi tài khoản đó được đặt tên theo chức danh kiểu "thủ kho". Tạo tài khoản mới cho người mới, khoá tài khoản cũ, để nhật ký phân biệt rõ phần việc trước và sau ngày bàn giao. Nếu sau này phát hiện chênh lệch có từ trước, bạn biết nó thuộc giai đoạn nào.
Phần trách nhiệm của người cũ đối với chênh lệch phát hiện sau khi nghỉ phụ thuộc hợp đồng và pháp luật lao động hiện hành; nếu giá trị lớn, nên hỏi luật sư. Phần việc quy trình chung khi nhân viên nghỉ, như thu thiết bị, khoá các tài khoản khác, có ở danh mục vòng đời tài khoản của trang.
Hao hụt hợp lý cũng cần đi qua người duyệt
Ngành nào cũng có hao hụt hợp lý: rau héo, bánh hết hạn, đồ dễ vỡ bị vỡ khi vận chuyển, hàng mẫu cho khách thử. Vì hao hụt là bình thường, nhiều chủ cửa hàng cho thủ kho hoặc quản lý ca tự ghi giảm. Cách này tiện, nhưng hao hụt hợp lý lại là nơi dễ lẫn hao hụt không hợp lý nhất.
Cách cân bằng: cho thủ kho hoặc quản lý ca tạo phiếu xuất huỷ hoặc phiếu hao hụt, có lý do và nếu được thì có ảnh chụp hàng hỏng, nhưng phiếu cần chủ hoặc kế toán duyệt mới trừ kho. Với ngành hao hụt hằng ngày như thực phẩm tươi, có thể đặt ngưỡng: dưới một giá trị nhỏ thì tự duyệt, trên ngưỡng thì cần người thứ hai. Ngưỡng do chủ quyết định theo ngành, ghi vào bảng phân quyền.
Cuối tháng, đặt tổng hao hụt cạnh doanh thu của cùng nhóm hàng. Tỷ lệ hao hụt ổn định qua các tháng là dấu hiệu quy trình đang chạy; tỷ lệ nhảy lên đột ngột ở một chi nhánh hay một ca thì đáng hỏi, dù có thể chỉ vì một lô hàng kém chất lượng từ nhà cung cấp.
Câu hỏi thường gặp
Thủ kho có nên được duyệt điều chỉnh tồn kho không?
Không nên. Thủ kho chịu trách nhiệm về hàng trên kệ, nên chênh lệch phản ánh công việc của họ. Thủ kho lập phiếu kiểm kê và giải thích chênh lệch, còn chủ hoặc kế toán duyệt điều chỉnh. Đây là tách nhiệm, không phải nghi ngờ.
Phần mềm cho sửa thẳng số tồn mà không cần phiếu kiểm kê thì làm sao?
Tìm trong cài đặt xem có bắt buộc điều chỉnh qua phiếu kiểm kê không, tra trợ giúp chính thức của nhà cung cấp. Nếu không có, giữ quyền sửa tồn trực tiếp cho riêng chủ và đọc nhật ký điều chỉnh mỗi tuần.
Phiếu nhập kho bị sai thì nên sửa phiếu hay làm phiếu mới?
Nếu phần mềm cho phép, giữ nguyên phiếu sai và làm phiếu trả hàng hoặc phiếu điều chỉnh kèm theo. Như vậy lịch sử còn nguyên, ai đọc cũng thấy chuyện gì đã xảy ra. Quyền sửa, xoá phiếu đã lưu chỉ nên ở chủ hoặc kế toán.
Cửa hàng chỉ có chủ kiêm quản lý kho thì tách quyền thế nào?
Không tách trọn vẹn được, nhưng bù bằng cách luôn kiểm kê qua phiếu thay vì sửa tồn trực tiếp, giữ lại phiếu cũ, và thỉnh thoảng nhờ một người tin cậy như kế toán dịch vụ đếm thử ngẫu nhiên vài mặt hàng giá trị cao.
Hao hụt hằng ngày ở cửa hàng thực phẩm có cần duyệt từng phiếu không?
Có thể đặt ngưỡng: phiếu hao hụt dưới một giá trị nhỏ thì quản lý ca tự duyệt, trên ngưỡng thì cần chủ hoặc kế toán. Cuối tháng xem tổng hao hụt so với doanh thu cùng nhóm hàng để biết quy trình có ổn định không.
Nhân viên bán hàng có cần quyền nhập kho không?
Thường không cần. Nếu cửa hàng nhỏ buộc nhân viên bán hàng kiêm nhận hàng, cho quyền tạo phiếu nhập nhưng không cho sửa, xoá phiếu đã lưu hay điều chỉnh tồn, và kế toán hoặc chủ đối chiếu giá nhập với hoá đơn nhà cung cấp.