Phần mềm bán hàng ở hầu hết cửa hàng nhỏ được cài trong một buổi chiều, và trong buổi chiều đó gần như không ai ngồi nghĩ ai được làm gì. Chủ tạo một tài khoản, đưa cho thu ngân dùng luôn, và từ hôm đó người đứng quầy có đủ quyền sửa giá, xoá đơn, xem lãi lỗ, xuất danh sách khách. Phần lớn thời gian chẳng có chuyện gì, cho tới ngày cuối tháng sổ không khớp và không ai biết khoản chênh nằm ở thao tác nào.
Bài này đi theo góc của chủ doanh nghiệp nhỏ: tách công việc ở quầy thành từng việc cụ thể, gắn mỗi việc vào một trong ba vai trò quen thuộc là thu ngân, quản lý ca và chủ cửa hàng, rồi dựng thành một bảng một trang để cài vào bất kỳ phần mềm nào. Tên mục trong từng phần mềm khác nhau và đổi theo phiên bản, nên bài không chỉ từng nút bấm; bạn tìm mục quản lý nhân viên hoặc vai trò trong trang quản trị và tra trợ giúp chính thức của nhà cung cấp.
Vì sao cửa hàng năm người cũng nên chia vai trò
Lý do đầu tiên không phải là nghi ngờ nhân viên. Khi mọi người cùng một quyền, mỗi sai sót đều trở thành chuyện không ai chịu: đơn bị xoá nhầm, giá bị sửa mà quên trả lại, phiếu nhập hàng bị ghi đè. Khi có vai trò, mỗi thao tác nhạy cảm gắn với một nhóm người nhỏ, và lúc có chênh lệch, bạn biết phải hỏi ai trước. Điều này bảo vệ chính người làm thật thà, vì họ không bị nghi chung với cả quầy.
Lý do thứ hai là sức người. Một thu ngân mới vào làm mà nhìn thấy hàng chục mục cấu hình, báo cáo, thiết lập khuyến mãi sẽ dễ bấm nhầm. Giao diện gọn, chỉ có bán hàng, nhận tiền, in hoá đơn và tra cứu hàng, giúp người mới quen việc nhanh hơn và ít gọi chủ hơn. Quyền ít đi ở đây không phải hình phạt, mà là bỏ bớt thứ gây rối.
Lý do thứ ba là khi có chuyện phải đi đối chiếu. Phần mềm chỉ ghi nhật ký có ý nghĩa khi mỗi người đăng nhập bằng tài khoản của chính mình và chỉ làm được việc của mình. Nếu cả quầy dùng chung một tài khoản quản trị, nhật ký chỉ ghi được rằng có ai đó đã bấm, tức là không ghi được gì. Bài về tài khoản dùng chung ở quầy đã có bên trang AI Bảo Mật, ở đây đi tiếp một bước: đã có tài khoản riêng rồi thì chia việc cho từng tài khoản thế nào.
Bảng chia việc: thu ngân, quản lý ca, chủ cửa hàng
Bảng dưới là điểm khởi đầu cho cửa hàng bán lẻ hoặc quán ăn nhỏ. Bạn đọc từng dòng, sửa theo thực tế, rồi mới vào phần mềm cài đặt. Chữ "có" nghĩa là tự làm được, "duyệt" nghĩa là cần người có quyền cao hơn xác nhận ngay tại máy.
| Việc trong phần mềm | Thu ngân | Quản lý ca | Chủ cửa hàng |
|---|---|---|---|
| Tạo đơn, nhận tiền, in hoá đơn | Có | Có | Có |
| Tra cứu giá, tồn kho tại quầy | Có | Có | Có |
| Giảm giá theo chương trình đã cài sẵn | Có | Có | Có |
| Giảm giá tay, sửa giá trên đơn | Duyệt | Có, trong ngưỡng | Có |
| Xoá món, huỷ đơn đã in tạm tính | Duyệt | Có, ghi lý do | Có |
| Trả hàng, hoàn tiền | Duyệt | Có, ghi lý do | Có |
| Mở ca, đóng ca, nộp tiền ca | Đóng ca của mình | Có | Có |
| Xem doanh thu trong ca | Ca của mình | Ca mình phụ trách | Toàn bộ |
| Xem giá vốn, lãi gộp | Không | Không | Có |
| Sửa giá bán gốc, tạo khuyến mãi | Không | Không | Có |
| Thêm, sửa, khoá tài khoản nhân viên | Không | Không | Có |
| Xuất danh sách khách hàng ra tệp | Không | Không | Có |
Điểm cần để ý là cột quản lý ca. Đây là người đứng giữa, cần đủ quyền để không phải gọi chủ cho từng việc nhỏ, nhưng không cần biết giá vốn hay sửa giá gốc. Nhiều chủ cửa hàng bỏ qua vai trò này và cho quản lý ca quyền chủ luôn cho tiện, đó là chỗ hở hay gặp nhất.
Thu ngân: đủ để bán trơn tru, không hơn
Quyền bán là quyền chính. Thu ngân cần tạo đơn, chọn hình thức thanh toán, in hoặc gửi hoá đơn, tra tồn kho và giá. Chương trình khuyến mãi do chủ cài sẵn thì thu ngân áp được, vì luật giảm đã nằm trong phần mềm chứ không do người đứng quầy tự quyết.
Thao tác làm thay đổi tiền phải có người thứ hai. Giảm giá tay, xoá món, huỷ đơn, trả hàng đều làm thay đổi số tiền thu vào. Với thu ngân, những việc này nên hiện yêu cầu nhập mã hoặc đăng nhập của quản lý ca ngay trên máy. Phần lớn phần mềm bán hàng có kiểu duyệt tại chỗ như vậy; nếu không có, quy định bằng giấy rằng thu ngân gọi quản lý ca tới bấm.
Chỉ thấy số của ca mình. Thu ngân cần biết tiền mặt của ca mình để đối chiếu khi đóng ca, không cần biết doanh thu cả tháng hay của người khác. Thấy quá nhiều số dễ sinh so bì, và cũng là thông tin kinh doanh không cần lan ra ngoài quầy.
Không đụng tới danh mục hàng và khách hàng. Thêm mặt hàng mới, sửa tên hàng, sửa thông tin khách đều để cho người có trách nhiệm. Thu ngân phát hiện sai thì ghi lại và báo, không tự sửa. Như vậy danh mục giữ được sạch và mỗi thay đổi có chủ.
Quản lý ca: duyệt tại chỗ, có ngưỡng, có lý do
Duyệt thay chủ trong giới hạn rõ ràng. Quản lý ca được giảm giá tay hoặc duyệt giảm cho thu ngân, nhưng chỉ tới một mức phần trăm do chủ đặt. Vượt mức đó thì phải gọi chủ, kể cả khi khách quen. Ngưỡng cụ thể là bao nhiêu tuỳ ngành; quan trọng là có con số và ai cũng biết con số đó.
Mỗi lần duyệt đều có lý do. Khi huỷ đơn hay trả hàng, quản lý ca chọn hoặc gõ lý do: khách đổi ý, nhập nhầm món, hàng lỗi. Lý do ngắn thôi nhưng phải có, vì cuối tuần chủ chỉ cần lọc nhật ký theo lý do là thấy ngay chỗ bất thường.
Mở và đóng ca, nhận bàn giao tiền. Quản lý ca chịu trách nhiệm đếm tiền đầu ca, đối chiếu tiền cuối ca với phần mềm và ghi chênh lệch nếu có. Cách đếm và xử lý lệch két đã có bài riêng ở các trang về kiểm soát; ở đây chỉ nói về quyền: quản lý ca được đóng ca, nhưng không được sửa con số doanh thu ca sau khi đã đóng.
Không có quyền tạo tài khoản. Quản lý ca có thể đề nghị cấp tài khoản cho thu ngân mới, nhưng người bấm tạo và gán vai trò là chủ. Nếu quản lý ca tự tạo được tài khoản, họ cũng tự nâng quyền được cho bất kỳ ai, kể cả chính mình qua một tài khoản phụ.
Chủ cửa hàng: giữ những quyền không nên chia
Có một nhóm quyền chủ cửa hàng nên giữ cho riêng mình hoặc chia cho tối đa một người tin cậy nữa: sửa giá bán gốc, tạo và tắt chương trình khuyến mãi, xem giá vốn và lãi gộp, thêm hay khoá tài khoản nhân viên, xuất dữ liệu khách hàng, xoá hẳn chứng từ cũ. Đặc điểm chung của nhóm này là một thao tác có thể ảnh hưởng tới hàng nghìn đơn hoặc lộ ra thông tin mà đối thủ muốn có.
Chủ cũng nên tách tài khoản quản trị khỏi tài khoản bán hàng hằng ngày. Nhiều chủ cửa hàng tự đứng quầy giờ cao điểm, và lúc đó dùng luôn tài khoản có toàn quyền. Một lần quên đăng xuất là thu ngân ca sau có đủ quyền chủ trong tay. Cách gọn: chủ có hai tài khoản, một tài khoản vai trò thu ngân để đứng quầy, một tài khoản chủ để cấu hình và xem báo cáo, đăng nhập trên máy hoặc điện thoại riêng.
Cuối cùng là chuyện ai giữ quyền chủ khi chủ vắng. Nếu cửa hàng có người đồng sở hữu hoặc người nhà cùng làm, nên có hai người giữ quyền chủ để không bị kẹt khi một người ốm hay đi xa. Hai người chứ không phải năm người; danh mục về quyền chủ và tài khoản quản trị của trang có bài riêng về chuyện này.
Cài vai trò vào phần mềm trong một buổi
Khi đã có bảng chia việc, phần cài đặt thường mất chừng một hai giờ. Trình tự gợi ý:
- Đọc trợ giúp chính thức của phần mềm về phân quyền để biết nó chia quyền theo vai trò có sẵn, theo vai trò tự tạo, hay theo từng người. Kiểm cả phiên bản gói đang dùng, vì gói thấp đôi khi bị giới hạn số vai trò.
- Tạo ba vai trò đặt tên rõ ràng theo công việc, không đặt theo tên người. Vai trò "Thu ngân" sống lâu hơn nhân viên Lan hay Hùng.
- Bật từng quyền theo bảng, bắt đầu từ vai trò thấp nhất. Gặp quyền nào không hiểu thì để tắt, ghi lại và hỏi nhà cung cấp.
- Tạo tài khoản riêng cho từng người, gán vai trò. Ai đang dùng tài khoản chung thì đổi mật khẩu tài khoản chung và khoá nó lại.
- Thử bằng chính tài khoản thu ngân: bán một đơn thử, thử giảm giá tay, thử xoá món, xem có hiện yêu cầu duyệt không. Thử xong thì huỷ đơn thử bằng tài khoản quản lý ca với lý do "đơn thử".
- In bảng chia việc dán ở chỗ chỉ nhân viên thấy, kèm tên người phụ trách từng vai trò và ngày cài đặt.
Nếu muốn nhờ chatbot soạn bảng chia việc cho ngành của mình, bạn có thể hỏi: "Lập bảng phân quyền cho cửa hàng bán lẻ khoảng tám nhân viên, ba vai trò thu ngân, quản lý ca, chủ; mỗi dòng là một thao tác trong phần mềm bán hàng, cột là quyền của từng vai trò." Không dán tên nhân viên, mật khẩu hay số liệu doanh thu thật vào câu hỏi.
Những lỗi chia vai trò hay gặp ở cửa hàng nhỏ
Sau khi cài, quay lại xem sau hai tuần. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy bảng chia việc cần sửa:
- Quản lý ca bị gọi lên duyệt liên tục cho những việc vặt. Có thể ngưỡng đặt quá thấp, hoặc một khuyến mãi thường dùng nên được cài sẵn thay vì giảm tay.
- Thu ngân xin mượn tài khoản quản lý ca cho nhanh. Đây là lúc nhắc rõ: mượn tài khoản là phá cả bảng, và nhật ký sẽ ghi tên người cho mượn.
- Chủ vẫn đứng quầy bằng tài khoản chủ. Tạo thêm tài khoản thu ngân cho chính mình.
- Một nhân viên kiêm hai vai trò, vừa thu ngân vừa quản lý ca, nên tự duyệt cho chính mình. Ở cửa hàng rất nhỏ việc này khó tránh; bù lại bằng việc chủ xem nhật ký huỷ đơn mỗi tối.
- Vai trò được đặt tên theo người, nên khi người đó nghỉ, không ai biết quyền đó dành cho việc gì.
Bảng chia việc là tài liệu sống. Mỗi khi thêm chi nhánh, thêm kênh bán online hay thêm dịch vụ giao hàng, bạn mở lại bảng và thêm dòng.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng chỉ có chủ và hai nhân viên thì có cần chia vai trò không?
Có, nhưng gọn. Hai nhân viên dùng vai trò thu ngân, chủ giữ vai trò chủ và tự duyệt giảm giá, huỷ đơn. Quan trọng nhất là mỗi người một tài khoản riêng để nhật ký ghi đúng người, kể cả khi cửa hàng chỉ có ba người.
Phần mềm bán hàng không cho tạo vai trò tự đặt thì làm sao?
Dùng các vai trò có sẵn gần nhất với bảng chia việc, ghi lại chỗ nào lệch, và bù chỗ lệch bằng quy định giấy cùng việc chủ xem nhật ký định kỳ. Nếu chỗ lệch là quyền xem giá vốn hay xuất dữ liệu khách, nên hỏi nhà cung cấp có gói hay cấu hình nào khác không.
Quản lý ca có nên được xem lãi gộp không?
Thường là không cần. Quản lý ca điều hành ca bán, cần biết doanh thu và tiền mặt trong ca. Lãi gộp phụ thuộc giá vốn, là thông tin nhạy cảm với đối thủ và nhà cung cấp, nên để ở vai trò chủ hoặc người được chủ giao làm báo cáo.
Nhân viên mới thử việc nên được cấp vai trò gì?
Vai trò thu ngân bình thường, mọi thao tác thay đổi tiền đều cần duyệt. Không nên cấp vai trò cao hơn cho tiện trong tuần đầu, vì quyền đã cấp rồi rất hay bị quên thu lại khi người đó đã quen việc.
Có nên để thu ngân tự huỷ đơn khi khách đổi ý ngay tại quầy không?
Nhiều cửa hàng cho phép huỷ khi đơn chưa thanh toán và chưa in, vì lúc đó chưa có tiền đi vào. Khi đơn đã in tạm tính hoặc đã nhận tiền, nên cần người thứ hai duyệt. Ranh giới này nên ghi rõ trong bảng chia việc.
Bao lâu thì nên xem lại bảng phân quyền một lần?
Ít nhất mỗi quý một lần, và ngay khi có thay đổi lớn như thêm chi nhánh, đổi phần mềm, có người nghỉ việc hay chuyển vị trí. Mỗi lần xem, đối chiếu danh sách tài khoản đang mở với danh sách nhân viên thật đang làm.