Trong mọi thao tác ở quầy, huỷ đơn và xoá món là hai việc làm doanh thu biến mất mà không để lại dấu vết trên tờ hoá đơn khách cầm về. Khách đã trả tiền, món đã ra bàn, nhưng trên phần mềm đơn bị huỷ hoặc bớt đi một hai món. Tiền mặt dư ra ở két đúng bằng phần bị xoá, và cuối ca két vẫn khớp. Chính vì khớp nên không ai thấy.
Không phải lần huỷ đơn nào cũng có vấn đề: khách đổi ý, bếp hết món, thu ngân bấm nhầm là chuyện hằng ngày. Việc của chủ cửa hàng là đặt quyền sao cho thao tác hợp lệ vẫn làm nhanh, còn thao tác bất thường thì nổi lên tự nhiên. Bài này đi theo trạng thái của đơn, vì quyền huỷ đúng hay sai phụ thuộc chủ yếu vào việc đơn đã đi tới bước nào.
Quyền huỷ phụ thuộc trạng thái của đơn
Một đơn trong phần mềm bán hàng thường đi qua vài trạng thái. Càng về sau, huỷ càng nhạy cảm, nên quyền càng phải chặt. Bảng dưới là gợi ý cho quán ăn và cửa hàng bán lẻ.
| Trạng thái đơn | Rủi ro khi huỷ | Ai được huỷ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đang tạo, chưa gửi bếp, chưa in | Thấp | Thu ngân tự huỷ | Chưa có tiền, chưa có hàng đi ra |
| Đã gửi bếp hoặc đã lấy hàng ra | Trung bình | Quản lý ca duyệt | Hàng hoặc nguyên liệu đã dùng, cần biết vì sao |
| Đã in tạm tính, chưa thanh toán | Cao | Quản lý ca duyệt, bắt buộc lý do | Khách đã cầm tờ tạm tính, rất dễ thu tiền rồi huỷ |
| Đã thanh toán, trong ca | Rất cao | Quản lý ca duyệt, lý do, giữ tờ hoá đơn khách trả lại | Coi như trả hàng hoàn tiền |
| Đã thanh toán, ca đã đóng | Rất cao | Chỉ chủ | Làm thay đổi số ca đã nộp, cần đối chiếu lại |
Dòng thứ ba là chỗ quan trọng nhất. Tờ tạm tính là thứ khách nhìn để trả tiền. Nếu sau khi khách trả tiền mặt, đơn bị huỷ thay vì thanh toán, phần mềm không ghi nhận đồng nào, và két vẫn khớp vì tiền đó đã nằm ngoài két. Vì vậy mọi lần huỷ đơn sau khi in tạm tính đều nên đi qua người thứ hai.
Xoá món khác huỷ cả đơn ở chỗ nào
Nhiều phần mềm tách hai thao tác: huỷ nguyên đơn và bớt một vài món trên đơn. Chủ cửa hàng thường siết quyền huỷ đơn nhưng để thoáng quyền xoá món, vì xoá món nghe có vẻ vặt. Thực tế, xoá món khó phát hiện hơn: đơn vẫn tồn tại, vẫn có thanh toán, chỉ nhỏ đi một chút. Một bàn bốn người gọi sáu món, đơn trên máy còn năm món, khách vẫn trả đủ tiền sáu món theo tờ tạm tính in trước đó.
Vì vậy, quyền xoá món nên chia theo cùng logic trạng thái như huỷ đơn. Trước khi gửi bếp, thu ngân tự xoá được, vì đó là sửa lỗi gọi món. Sau khi đã gửi bếp hoặc đã in tạm tính, xoá món cần quản lý ca duyệt và có lý do. Lý do thường gặp là bếp hết món, khách đổi món, món làm hỏng phải làm lại. Mỗi lý do này lại để dấu vết ở chỗ khác: phiếu bếp, tồn kho nguyên liệu, món thay thế được thêm vào.
Một điểm hay bị bỏ qua là thao tác giảm số lượng. Đổi từ ba ly xuống hai ly về bản chất là xoá một món. Khi kiểm cài đặt, bạn thử cả giảm số lượng xem phần mềm có coi đó là xoá món và yêu cầu duyệt không. Nếu không, đây là khe hở cần ghi vào quy định giấy và soi trong nhật ký.
Lý do huỷ: ngắn, chọn từ danh sách, không để trống
Dùng danh sách lý do cố định. Nếu phần mềm cho cài sẵn lý do, bạn tạo khoảng sáu đến tám lý do: khách đổi ý, nhập nhầm, bếp hết món, món lỗi làm lại, khách bỏ về, đơn thử, khác. Danh sách cố định giúp lọc và đếm được, còn ô gõ tự do thì mỗi người viết một kiểu.
Lý do "khác" phải kèm vài chữ. Lý do khác là nơi mọi thứ bất thường trốn vào. Quy định rằng chọn "khác" thì gõ thêm ít nhất một câu, và chủ đọc hết các dòng "khác" mỗi tuần.
Không để lý do mặc định sẵn. Một số phần mềm điền sẵn lý do đầu tiên trong danh sách. Người bận sẽ bấm qua luôn, và cuối tháng toàn bộ đơn huỷ đều là "khách đổi ý". Nếu được, để ô lý do trống và bắt buộc chọn.
Đơn thử phải có tên riêng. Lúc đào tạo nhân viên mới hay thử máy in, đơn thử nên dùng một lý do riêng và chỉ tạo bằng một tài khoản nhất định. Như vậy đơn thử không lẫn vào đơn thật khi bạn đọc báo cáo huỷ.
Duyệt tại chỗ: cách làm nhanh mà vẫn có hai người
Phần lớn cửa hàng không muốn khách đứng chờ vì chuyện duyệt. Cách bố trí để duyệt nhanh:
- Kiểm trong trợ giúp chính thức xem phần mềm có kiểu duyệt bằng mã quản lý hay đăng nhập nhanh của quản lý ca ngay trên máy thu ngân không. Đây là cách nhanh nhất, chỉ mất vài giây.
- Mã duyệt là của riêng từng quản lý ca, không dùng một mã chung cho cả quán. Mã chung thì nhật ký không biết ai duyệt.
- Quy định quản lý ca không đọc mã duyệt cho thu ngân tự gõ, kể cả khi đang bận. Người duyệt phải tự nhìn vào đơn trước khi bấm.
- Đổi mã duyệt ngay khi một quản lý ca nghỉ việc hoặc chuyển vị trí, cùng lúc với khoá tài khoản.
- Nếu phần mềm không có kiểu duyệt tại chỗ, đặt quy định: thu ngân không tự huỷ đơn đã in, mà gọi quản lý ca tới huỷ bằng tài khoản của họ.
Một số chủ cửa hàng cho quản lý ca duyệt từ xa qua điện thoại. Cách này tiện nhưng người duyệt không nhìn thấy bàn và khách, dễ thành bấm cho qua. Nếu dùng, nên giới hạn duyệt từ xa ở những đơn giá trị nhỏ.
Đọc báo cáo huỷ mỗi tối trong năm phút
Quyền chặt mà không ai đọc nhật ký thì cũng chỉ chặn được người ngại. Phần lớn phần mềm bán hàng có báo cáo đơn huỷ hoặc báo cáo thao tác theo nhân viên. Chủ cửa hàng nên dành năm phút mỗi tối, hoặc mỗi sáng hôm sau, để nhìn ba con số: số đơn huỷ sau khi in tạm tính, tổng tiền bị xoá món sau khi gửi bếp, và số lần chọn lý do "khác".
Không cần phân tích sâu. Bạn tìm những thứ lệch khỏi thói quen: một ca có số đơn huỷ gấp mấy lần ca khác, một người duyệt có tỷ lệ huỷ cao bất thường, huỷ đơn dồn vào cuối ca, huỷ nhiều đơn tiền mặt mà gần như không huỷ đơn chuyển khoản. Từng dấu hiệu riêng lẻ đều có thể có lý do vô hại, nhưng nếu lặp lại nhiều tuần thì đáng hỏi.
Nếu muốn nhờ chatbot gom số liệu, bạn có thể xuất báo cáo huỷ ra bảng tính, xoá cột tên khách, thay tên nhân viên bằng mã như NV1, NV2, rồi hỏi: "Đây là danh sách đơn huỷ một tháng của một quán ăn, gồm thời điểm, mã nhân viên, mã người duyệt, giá trị, lý do và hình thức thanh toán. Hãy chỉ ra các mẫu bất thường đáng hỏi lại, không kết luận ai sai." Kết quả chỉ là gợi ý để bạn tự xem lại; AI không biết bối cảnh của quán bạn.
Khi phát hiện huỷ đơn bất thường
Phát hiện dấu hiệu lạ là lúc dễ làm hỏng chuyện nhất, vì chủ cửa hàng thường nóng. Một vài nguyên tắc giữ cho việc xử lý đúng mực:
- Hỏi trước, kết luận sau. Có những lý do bạn không nghĩ tới, như bếp đổi món mà không báo, máy in lỗi phải in lại.
- Đối chiếu với nguồn khác: phiếu bếp, camera quầy nếu có và nhân viên đã được thông báo về camera, tờ tạm tính lưu lại.
- Siết quyền trước khi xử lý người. Đổi mã duyệt, chuyển quyền huỷ sau thanh toán về chủ, rồi mới ngồi nói chuyện.
- Ghi lại sự việc, ngày giờ, số liệu đã thấy, người đã nói chuyện. Nếu có hậu quả về lao động, việc xử lý phải theo nội quy và pháp luật hiện hành; nên hỏi luật sư hoặc người làm nhân sự trước khi quyết định.
- Không bêu tên trong nhóm nhắn tin chung. Nếu sai, bạn mất một nhân viên tốt; nếu đúng, bạn vẫn có thể gặp rắc rối pháp lý.
Sau mỗi vụ việc, quay lại bảng quyền và hỏi: thao tác này có nên cần duyệt từ đầu không, ngưỡng có hợp lý không, báo cáo có nên đọc thường xuyên hơn không. Sửa quy trình thường có ích lâu dài hơn là xử lý một người.
Trả hàng và hoàn tiền ở cửa hàng bán lẻ
Ở cửa hàng bán lẻ, trả hàng là dạng huỷ đơn sau thanh toán phổ biến nhất. Rủi ro nằm ở chỗ phiếu trả hàng được tạo mà không có hàng nào thật sự quay về kệ, còn tiền hoàn lại đi ra từ két. Quyền tạo phiếu trả hàng vì vậy nên nằm ở quản lý ca trở lên, và phiếu trả nên gắn với đơn gốc chứ không tạo trơn.
Gắn với đơn gốc nghĩa là phần mềm tìm lại đơn bán ban đầu, trả đúng mặt hàng đã bán, đúng giá đã bán. Nhiều phần mềm cho phép trả hàng không cần đơn gốc để phục vụ khách mất hoá đơn; nếu cửa hàng cần chức năng này, nên giao cho chủ hoặc giới hạn giá trị.
Hàng trả về cũng phải đi qua kho: trả về hàng bán được, hàng lỗi để trả nhà cung cấp, hay huỷ bỏ. Người nhận hàng trả nên khác người hoàn tiền nếu cửa hàng đủ người. Nếu không đủ, ít nhất chủ xem danh sách phiếu trả hàng mỗi tuần, đối chiếu với hàng thật đang nằm ở góc hàng lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn thu ngân huỷ đơn không?
Không cần cấm hẳn. Thu ngân nên tự huỷ được đơn đang tạo, chưa gửi bếp, chưa in, vì đó chỉ là sửa thao tác. Từ khi đơn đã in tạm tính hoặc đã nhận tiền, huỷ cần quản lý ca duyệt và ghi lý do.
Vì sao huỷ đơn sau khi in tạm tính lại nguy hiểm hơn?
Vì khách trả tiền theo tờ tạm tính. Nếu đơn bị huỷ thay vì thanh toán, phần mềm không ghi nhận khoản tiền đó, nhưng két vẫn khớp vì tiền đã không vào két. Thất thoát kiểu này không để lại chênh lệch cuối ca.
Giảm số lượng món có bị tính là xoá món không?
Tuỳ phần mềm. Bạn nên tự thử bằng tài khoản thu ngân: giảm số lượng một món đã gửi bếp và xem có hiện yêu cầu duyệt không. Nếu không, ghi vào quy định giấy và soi riêng thao tác này trong nhật ký.
Quản lý ca duyệt từ xa qua điện thoại có ổn không?
Tiện nhưng yếu hơn duyệt tại chỗ, vì người duyệt không thấy khách và bàn. Nếu dùng, nên giới hạn giá trị đơn được duyệt từ xa, và chủ xem riêng danh sách các lần duyệt từ xa mỗi tuần để biết nó có bị lạm dụng không.
Nên đọc báo cáo huỷ đơn bao lâu một lần?
Mỗi ngày năm phút là đủ cho cửa hàng nhỏ: số đơn huỷ sau in tạm tính, tiền xoá món sau gửi bếp, số lần chọn lý do khác. Đọc đều đặn quan trọng hơn đọc kỹ, vì bất thường chỉ lộ ra khi so với ngày thường.
Phát hiện một nhân viên huỷ đơn nhiều bất thường thì làm gì trước?
Siết quyền trước, hỏi chuyện sau, kết luận sau cùng. Đổi mã duyệt, chuyển quyền huỷ sau thanh toán về chủ, đối chiếu với phiếu bếp và các nguồn khác. Xử lý lao động phải theo nội quy và pháp luật hiện hành, nên hỏi luật sư.