Nhân viên thử việc nên có đủ quyền để làm công việc thật của vị trí, nhưng chưa nên có những quyền chạm tới tiền, giá vốn, dữ liệu cá nhân của khách và quyền quản trị bất kỳ hệ thống nào. Khi qua thử việc, phần quyền còn lại được mở theo một danh sách đã định từ trước, không phải theo cảm tình.
Chủ doanh nghiệp nhỏ hay rơi vào một trong hai cực. Hoặc giao hết ngay từ đầu vì thiếu người, rồi đến lúc người thử việc không ở lại thì mất cả buổi đi thu quyền. Hoặc giữ chặt đến mức người mới không làm được gì, phải mượn tài khoản của người khác, thế là quyền chia nhỏ không còn ý nghĩa. Bài này đưa ra cách chia mức truy cập cho giai đoạn thử việc và những gì cần làm vào ngày kết thúc, dù kết quả là ở lại hay không.
Thử việc là giai đoạn có rủi ro riêng về quyền truy cập
Người thử việc không đáng nghi hơn người chính thức. Rủi ro đến từ chỗ khác: trong vài tuần đầu họ chưa quen quy trình, dễ bấm nhầm nút xoá, dễ gửi nhầm tệp cho khách, dễ tin một tin nhắn giả danh sếp vì chưa biết sếp hay nói kiểu gì. Quyền càng rộng thì một lần nhầm càng gây hậu quả lớn.
Thứ hai, tỉ lệ người không ở lại sau thử việc ở doanh nghiệp nhỏ không thấp, vì cả hai bên đều đang thử nhau. Mỗi lần người thử việc rời đi là một lần thu hồi quyền. Cấp càng ít thì thu càng nhanh, và càng ít khả năng sót một tài khoản nào đó.
Thứ ba, giai đoạn thử việc thường đi kèm hợp đồng hoặc thoả thuận thử việc khác với hợp đồng chính thức. Những cam kết về bảo mật thông tin, sở hữu sản phẩm làm ra, trách nhiệm khi gây thiệt hại có thể chưa được ràng buộc đầy đủ như với nhân viên chính thức. Việc ràng buộc thế nào cho đúng luật thuộc về hợp đồng và nội quy, bạn nên hỏi luật sư; phía quản trị quyền chỉ cần không giao những thứ mà nếu lọt ra thì cam kết hiện có không đủ che.
Ba mức truy cập cho giai đoạn thử việc
Cách dễ áp dụng là chia quyền của mỗi vị trí thành ba mức. Bảng dưới là khung chung; ví dụ cụ thể cho từng ô là giả định để bạn hình dung.
| Mức | Gồm những gì | Khi nào mở | Ví dụ ở cửa hàng bán lẻ |
|---|---|---|---|
| Mức làm việc | Quyền cần để làm việc hằng ngày của vị trí, ở vai trò thấp nhất có thể | Ngày đầu thử việc | Bán hàng trên phần mềm, xem tồn kho, nhóm trò chuyện ca |
| Mức tin cậy | Quyền liên quan tiền, giá, dữ liệu khách đầy đủ, chỉnh sửa nội dung công khai | Khi ký hợp đồng chính thức, có người duyệt | Sửa giá theo chương trình, xem lịch sử mua của khách, đăng bài trên fanpage |
| Mức quản trị | Tạo, xoá người dùng, đổi vai trò, cài đặt hệ thống, phương thức thanh toán | Chỉ khi vị trí thật sự cần, thường là quản lý, sau thời gian dài hơn | Quản trị phần mềm bán hàng chi nhánh, quản trị tài khoản quảng cáo |
Mức làm việc phải đủ để người thử việc làm việc thật. Nếu họ phải xin mượn tài khoản người khác để hoàn thành nhiệm vụ được giao, nghĩa là bạn đã cắt quá tay, và việc mượn tài khoản còn nguy hiểm hơn việc cấp thêm một quyền nhỏ có ghi sổ.
Những quyền nên giữ lại cho tới hết thử việc
Quyền lập hoặc duyệt lệnh chuyển tiền. Kể cả với vị trí kế toán, thời gian thử việc nên để người thử việc chuẩn bị chứng từ, còn lập lệnh trên ngân hàng điện tử do người chính thức làm. Phần người lập lệnh và người duyệt lệnh có bài riêng ở danh mục ngân hàng điện tử.
Quyền huỷ hoá đơn, sửa giá, giảm giá ngoài chương trình. Đây là những thao tác mà nhầm một lần là lệch sổ, còn cố ý thì khó phát hiện. Người thử việc gặp trường hợp cần huỷ thì gọi quản lý ca thao tác.
Quyền xuất toàn bộ danh sách khách hàng. Xem thông tin một khách để phục vụ thì cần, nhưng nút xuất cả danh sách ra tệp thì chưa. Nhiều phần mềm tách hai quyền này; nếu phần mềm của bạn không tách, hãy hỏi nhà cung cấp hoặc tra tài liệu chính thức.
Vai trò quản trị trên fanpage và tài khoản quảng cáo. Người làm nội dung thử việc chỉ cần vai trò tạo hoặc biên tập bài. Vai trò quản trị cho phép thêm, xoá người khác, kể cả xoá chủ, nên tuyệt đối không giao ở giai đoạn này.
Thư mục lương, hợp đồng, hồ sơ nhân sự. Trừ khi vị trí là nhân sự, người thử việc không cần thấy những thư mục này. Kiểm lại cách chia sẻ ổ đĩa chung, vì nhiều nơi để chung một thư mục gốc cho cả công ty.
Đừng để thử việc thành lý do dùng tài khoản chung
Tình huống phổ biến: cửa hàng có một tài khoản phần mềm bán hàng chung cho cả ca, người thử việc dùng luôn tài khoản đó vì "chưa cần tạo riêng, lỡ không ở lại". Đây là quyết định đắt nhất. Khi có chênh lệch tiền cuối ca, không ai biết hoá đơn nào do ai làm. Khi người thử việc nghỉ, phải đổi mật khẩu tài khoản chung, nghĩa là cả ca phải học mật khẩu mới.
Tạo tài khoản riêng cho người thử việc tốn vài phút. Hầu hết phần mềm tính phí theo người dùng có cho tạm khoá tài khoản để không tính phí khi không dùng; nếu phần mềm của bạn tính phí theo số tài khoản, chi phí một tài khoản trong hai tháng vẫn rẻ hơn nhiều so với một lần không truy được ai làm sai.
Nếu vì lý do nào đó vẫn phải dùng chung, hãy ghi tay ai đứng ca nào, đổi mật khẩu ngay khi người thử việc rời đi, và đặt mục tiêu chuyển sang tài khoản riêng trong tháng tới. Bài về tài khoản dùng chung ở cửa hàng đã có trên các trang chuyên về bảo mật; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng giai đoạn thử việc là lúc dễ sa vào nhất.
Ngày kết thúc thử việc: hai nhánh, hai việc
Ngày kết thúc thử việc nên được đặt lịch trước trong sổ tài khoản, vì bất kể kết quả thế nào, quyền truy cập đều phải thay đổi.
- Nếu ở lại: quản lý trực tiếp xác nhận kết quả, đề xuất mở mức tin cậy theo danh sách của vị trí. Chủ hoặc người được uỷ quyền duyệt. Người giữ quản trị nâng vai trò, ghi ngày nâng vào sổ.
- Nếu ở lại: nhắc người đó xem lại mật khẩu và xác thực hai bước, vì giờ tài khoản đã có quyền lớn hơn. Kiểm lại xem trong thời gian thử việc họ có được cấp tạm quyền nào ngoài danh sách không, nếu có thì quyết định giữ hay thu.
- Nếu không ở lại: khoá tài khoản trong ngày làm việc cuối, không chờ hết tuần. Thu hồi theo đúng các dòng trong sổ, vì người thử việc có ít quyền nên việc này thường xong trong một giờ.
- Nếu không ở lại: chuyển phần dữ liệu công việc người đó tạo ra sang người khác trước khi xoá tài khoản. Khoá trước, xoá sau một thời gian, để còn lấy lại tệp nếu lỡ sót.
- Cả hai nhánh: cập nhật sổ tài khoản, ghi rõ kết quả và ngày thay đổi.
Chuyện thông báo kết quả thử việc, giấy tờ và thời hạn theo luật là việc của nhân sự và hợp đồng. Bạn nên tham khảo Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành, hoặc hỏi luật sư, để phần thu hồi quyền không đi trước phần thủ tục một cách thiếu tế nhị.
Người thử việc làm từ xa hoặc dùng máy riêng
Nhiều vị trí thử việc ngày nay làm một phần từ xa: người viết nội dung, người chăm sóc khách qua tin nhắn, người nhập liệu. Khi đó công ty không giao máy, người thử việc đăng nhập tài khoản công ty trên máy tính hay điện thoại của chính họ. Quyền truy cập vẫn chia ba mức như trên, nhưng có thêm hai việc phải tính.
Việc thứ nhất là hạn chế tải dữ liệu về máy. Một số bộ văn phòng trực tuyến cho đặt chính sách chỉ xem, không tải, không in với tệp được chia sẻ; một số không có. Nếu hệ thống của bạn có tuỳ chọn này, hãy áp cho thư mục mà người thử việc được xem. Nếu không có, cách đơn giản là đừng chia sẻ cho họ những tệp mà bạn không muốn nằm lại trên một máy tính ngoài tầm kiểm soát của công ty.
Việc thứ hai là ghi lại thiết bị nào đã đăng nhập. Trang quản trị của phần lớn nền tảng có mục xem thiết bị và phiên đăng nhập của từng người dùng. Vào ngày kết thúc thử việc, nếu người đó không ở lại, ngoài khoá tài khoản bạn nên đăng xuất mọi phiên đang mở, vì có ứng dụng vẫn giữ phiên một thời gian sau khi tài khoản bị đổi mật khẩu. Tìm mục này trong trang quản trị và đối chiếu với trợ giúp chính thức, đừng đoán theo hướng dẫn cũ trên mạng.
Ví dụ giả định: tiệm thuốc ở Cần Thơ nhận hai người thử việc
Một nhà thuốc nhỏ ở Cần Thơ, ví dụ giả định, nhận hai nhân viên thử việc cho quầy bán. Chủ nhà thuốc lập mức làm việc gồm: tài khoản riêng trên phần mềm bán hàng ở vai trò nhân viên bán, xem tồn kho, nhóm trò chuyện của ca. Mức tin cậy gồm: quyền nhập hàng, quyền xem lịch sử mua của khách quen, quyền sửa giá theo chương trình. Không ai trong hai người thử việc có quyền huỷ hoá đơn.
Sau sáu tuần, một người ở lại, một người không. Với người ở lại, chủ mở mức tin cậy trong một buổi chiều và ghi vào sổ. Với người không ở lại, tài khoản bị khoá cuối ca làm việc cuối, rời nhóm trò chuyện, đổi mật khẩu wifi nội bộ vì người đó từng được cho mật khẩu. Tổng cộng chưa tới một giờ.
Điều đáng chú ý là chủ nhà thuốc đã từng làm theo cách cũ: cho người thử việc dùng chung tài khoản quản lý. Lần đó, sau khi người thử việc nghỉ, phải mất hơn một tuần mới phát hiện còn một thiết bị đăng nhập lạ. Không có thiệt hại, nhưng đủ để thay đổi cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Người thử việc phàn nàn là thiếu quyền, không làm được việc thì xử lý thế nào?
Nghe kỹ họ thiếu quyền gì để làm việc nào. Nếu việc đó thuộc nhiệm vụ được giao, đó là lỗi của danh sách mức làm việc, hãy sửa danh sách cho cả vị trí. Nếu việc đó thuộc mức tin cậy, để quản lý làm thay hoặc cấp tạm có thời hạn và ghi sổ.
Có nên cấp quyền tạm thời trong thời gian thử việc không?
Có thể, khi một việc cụ thể cần quyền cao hơn trong vài ngày. Ghi rõ quyền gì, lý do, ngày hết hạn và người duyệt. Đặt nhắc việc vào ngày hết hạn để thu lại, vì quyền tạm thời không có ngày thu thường biến thành quyền vĩnh viễn.
Thời gian thử việc ngắn vài tuần thì có cần chia mức không?
Vẫn nên chia, chỉ cần đơn giản hơn. Với thử việc ngắn, thường chỉ cần mức làm việc là đủ, mức tin cậy để sau khi ký hợp đồng chính thức. Cái lợi là ngày kết thúc thử việc dù kết quả thế nào cũng chỉ có một việc nhỏ phải làm.
Người thử việc là người quen của chủ thì có cần làm theo quy trình không?
Nên làm như mọi người khác. Quy trình áp dụng đồng đều giúp các nhân viên khác thấy công bằng, và giúp chính người quen tránh bị nghi khi có sai lệch. Quyền tối thiểu không phải biểu hiện của sự nghi ngờ mà là cách bảo vệ cả hai phía.
Nếu người thử việc đã làm ra nhiều tài liệu trong ổ đĩa cá nhân của họ thì sao?
Từ ngày đầu, hãy hướng dẫn họ lưu tài liệu công việc vào thư mục chung của phòng thay vì ổ cá nhân. Nếu đã lỡ lưu ổ cá nhân trên tài khoản công ty, chuyển quyền sở hữu tệp sang người khác trước khi khoá. Nội dung nào thuộc về ai theo hợp đồng thì hỏi luật sư.
Có cần thông báo trước cho người thử việc về các mức quyền không?
Nên nói rõ ngay ngày đầu: hiện được cấp những gì, khi nào được mở thêm, ai duyệt. Người thử việc hiểu luật chơi sẽ ít xin xỏ đường tắt hơn, và không thấy bị đối xử như người ngoài. Cách nói thẳng thắn này cũng giúp quản lý trực tiếp không phải giải thích đi giải thích lại.